Jiyan / Civak

AIDS Ji Bo Her Miroveke Hin Jî Xeterek Girîng e 

02 Berfanbar,2006 weşandin:23:23:12 (GDK)

HAWAR-DENGÛBAS-- Li agahîyên di dest de li Kurdistanê kesên ku nexweşê AIDSê ne li gor ji asta gellek welatan kêmtir e.Lê heta ku vê nexweşîyê ser Cîhanê neye rakirin her kes bi xetera AIDSê rû bi rû ne.

1ê berfanbar roja AIDSê ye.

Sedema wê veyrûsek bi navê HIV (human immunodeficiency) ye. Ev virrûs xeliyeyên taybet ên sîstema parastinê dikuje.

AIDS cara yekem 20 sal berê hat kifş kirin.Asta xeter bûna vê nexweşîyê her sal hin bilindir bû.Lê di salên dawî de di îstatîstîkan de "rawestandineke" tê dîtin.

Bi qasê ku tê zanîn vîrusa HIV ji Efrîqayê derketiye holê ji wir bi koçberên reşik derbasê DYE bûye û piştre jî li hemû Cîhanê.

Li gor zanyaran vîrûs ji şempazeyan derbasî mirovan bûye.

Peyva AIDS (acquired immunodeficiency syndrome = Wêneyê nexwesiya qelskirina sîstema parastinê) ji bo pêvajoyeke dereng a vê HIV-înfeksyonê tê bikaranîn.

HIV di xwîn, avika mêran an jî ava ziyê ya mirovên bi vê nexwesiyê ketî de peyda dibe. Eger ev avên ku veyrûs di wan de pir peyda dibin, bikevin xwîna mirovekî din, virûs jî dikarin pê re biçin.

HIV bi piranî caran bi têkiliyên cinsî-zayendî (seks) bi kesê/a ku ev virrus pê re hebe, belav dibe. Herweha HIV dikare di rêya xwîna nexwes an jî di rêya derziyên ku berî bikaranîna wan ketibin canê mirovekî bi HIV ketî, bikeve xwîna mirovî. Jinên avis ên ku veyrûsa HI bi wan re hebe, dikarin di dema avisbûnê û jidayikkirinê de yan jî dema dayina sîr di rêya pêsêran re, vê veyrûsê bigihînin zaroka xwe.

Kesên ku sêks bi gelek kesan re dikin, divê kondoman(prezerfatîf) bi kar bînin. Heta niha, parastina herî baş bikaranîna kondoman e.

Kondom pir tenik in û mirov hema bi tu cudahiyê hest nake, ger mirov wan berdewam bi kar bîne.

Her weha divê mirov derziyên ku kesine din bi kar anîbin, bi kar neyne û ji xwe re derziyeke nû peyda bike.
 

Ji sala 1988an vir ve, 01.12 li seranserê cîhanê roja AIDSê ye. Di vê rojê de di derbarê nexweşîya AIDSê de kampanyayên agahdariyê, konferansên zanistvan tên lidarxsitin û bal tê kişandin ser vê nexweşîyê.

2005an de vîrûs bi 4 milyon kesan ket

Rêxistina Neteweyên Yekbûyî di derbarê belavbûna AIDS û HIV de raporek berfireh weşand û diyar kir ku di sala 2005an de vîrûs bi 4 milyon kesan ket. Di heman demê de jiber nexweşiya AIDS û nexweşiyên bi AIDS ve girêdayî 2 milyon û 800 kes mirin.

Rapor eşkere dike ku ligel van reqemên bilind jî di 25 salên dawî de cara yekem grafîka nexweşiyên AIDSê bilind nebûye û sabit maye.Ligel hemû hewldanan jî herêmên ku bêtirîn di bin bandora AIDSê de ne wek berê Afrîkaya navîn û başûr in. Li cîhanê ji 3ya 2 kesên ku bi vîrûsa HIVê ne ji Afrîkayê ne.

Li gora nifûsa xwe Afrîkaya başûr welatê ku bêtirîn kes bi vîrûsa HIVê ye. Di warê têkoşîna li dijî vê nexweşiyê Zîmbabve û Kenya du welatên bêtirîn serkeftî ne.

Li Amerîkayê ev 25 sale ku nexweşiya AIDSê peyda bûye. Îro li vî welatî 38 milyon û 600 kes bi vîrûsa HIV in ku nêvî ji wan jin in. Di sala 2005an de li Amerikayê ji 4 milyonî bêtir kes bi vîrûsê ketin û di hema salê de 2 milyon û 800 kes jiber nexweşiya AIDS û nexweşiyên bi AIDSê ve girêdayî jiyana xwe ji dest dane.Li cîhanê nîsbeta nexweşiyên HIVê herî zêde li Hindistanê ye.Li parzemîna Asyayê ji 3ya 2 nexweşiyên AIDSê li Hindistanê ye. Lê gava ku bi nifûsa xwe re bê miqayesekirin Hindistan hîn jî gelekî dûrî Afrîkayê ye.

Rapor bal dikşîne ku li Rûsya û komarên kevn yên Sovyetê di 10 salên dawî de hejmara nexweşên bi vîrûsa HIVê 20 carî zêde bûye. Belorûs û Ukrayna jî serê van komaran dikşînin.Pispor diyar dikin ku bi milyonan kes jî jê ne agahdarin ku bi vê vîrûsê ketine. YN di rapora xwe de diyar dike ku jibo têkoşîna li dijî vê nexweşiyê divê di sala 2008an de 20 milyar dolar bê veqitandin. Di sala 2005an de 8 milyar û 300 milyon dolar hatibû veqitandin.

Rapor derxist holê ku her roj 11 hezar kes bi vîrûsa HIV’ê dikeve û ev jî salê dibe 4,3 milyon kes.

Her wiha li gorî rapora UNAIDS amade kirîye herî zedê jin bi vê nexweşiyê ketine û vîrûsa HIV/AIDS’ê bondarek neyînî li ser jinan dihêle û ev nexweşî jî li cîhanê her diçe zêde dibe. Li dijî belavbûyîna AIDS’ê pêşveçûyînek heye lê dîsa li gorî zêdebûyînê têrê nake.

Mînaka herî balkêş jî li Başûrê Afrîkayê, ev vîrûs ji sedî 59 bi jinan re peyda dibe. Li gorî zanyaran li dijî belavbûyîna nexweşiyê pêwîst e ku gav bê avêtin. Tişta ku herî girîng jî ji bo vê nexweşiyê perwerdehiyên berfireh bê kirin û bi taybetî li ser ciwanan. Li dijî vê nexweşiyê divê kampanyayên cuda bê lidarxistin.

Tê gotin, li Hîndîstanê 5.7 mîlyon mirov bi vîrûsa HÎV/AIDS'ê ne.
Bi vê hejmarê re Hîndîstan, di warê vê nexweşiyê de li gelemperiya Cîhanê di asta herî jorîn de ye.


Li gorî ropora UNAIDS’ê hejmarên nexweşiyê:

1- Di sala 2006’an de kesên ku bi vîrûsa HIV’ê hilgirtine. Temenên kesên ku ev vîrûs bi wan re peyda dibe 37,2 milyonê vê di temenê 15-49, 2,3 milyonê vê di bin 15 saliyê de ne.

Di nava van kesan de jî 17,7 milyon jin in. Hejmar bi tevahî dighijê 39,5 milyon kesî.

2 - Hejmara nexwaşan jî tevahî 4,3 milyon e. Di nava van de 530 hezar zarok û 3,8 kesên mezin cih digrin.

3 - Îsal 2,9 milyon kes ji vê ber yekê jiyana xwe ji dest dan.

Li Kurdistanê AIDS

Li agahîyên di dest de li Kurdistanê kesên ku nexweşê AIDSê ne li gor ji asta gellek welatan kêmtir e.Lê heta ku vê nexweşîya ser Cîhanê neye rakirin her kes bi xetera AIDSê rû bi rû ne.Ji nexweşxaneya Azadiyê ya li başûrê Kurdistanê dixtorek ku nexwest navê wî were eşkere kirin dibêjê ku heta niha wan li ser 10 nexweşa virûsa AIDSê tespît kiriye. Lê ev yek ji ber ku ji aliyê civakê ve nayê pejiradin hetanî niha veşartî maye.

Demek berê jî Wezîrê tenduristiyê yê hikumeta Kurdistanê Dr. Ziryan Osman ragihandi bû ku hemû biyaniyên ku dixwazin li Kurdistanê wek karker kar bikin divê ji testa AIDS’ê derbas bibin. Dr. Ziryan Osman dibêje ku heta niha wan yek ji Tirkiyeyê di 4 kesan de AIDS tesbît kirine. Kesên ku testa AIDS’ê nekin dê wezaret bi xwe bi wan bide kirin û heke test pozîtîf jî be dê wan paşde vegerînin welatê wan.

Her wiha tê ragihandin ku li Amedê jî, 4 kesên bi vê nexweşiyê ketine û 4 kesên jî xwedî vîrusa AIDS'ê hene.Wek tê zanîn dewleta Tirk di hemû problemên li bakûre Kurdistanê de xemsare.Ji ber vê yekê divê mirovê kurd xwe bi xwe ji AIDSê xwe biparêze.(Wikipedia,Zanistuteknoloji.com,Dîha,HAWAR-DENGÛBAS)

Hemû mafên nûçe û nivîsên ku destnîşana HAWARDENGÛBAS hatiyê danîn ser navê Hawar Kurdistan Media Group ya HAWARDENGÛBAS e.Beyî destûr naye bikaranîn.

Binivsîne  |  Biçe Jor   

Hemû Naveroka Beşa jiyan/Civak

irêdan