Zimanê Kurdî

Lêkolîn

Zimanê Kurdî. Zêdetir

Hûrnêrîn
Rewşa Geşedan û Hilberîna Bi Zimanê Kurdî Zêdetir

Ferhêngên Kurdî

www.ferheng.org

Dibistana Zimanê Kurdî

www.dibistanakurdi.com

Beşa Kurdistan

Li Kurdistana Azad Kêşeyên Kûr Li Benda Çareser kirinê ne

10 Gulan, 2006 15:46:53 (GDK)

HAWARDENGÛBAS -- Her çiqas dawî li brakûjî hatibe jî hin hizbeyatî û sîyasetên teng tê meşandin û bi bandora konjoktura herêmê jî li Kurdistana Azad rêvberîyek tam profesyonel nehatîye afirandin.Divê Kurd ji niqas kirin û rexne kirina wan rastîyan nerevin.Kurdistana Azad ya hemû Kurdan e.Ji bo pêşketina vî xaka azad divê kêmasî û pêşnîyar bêne rave kirin.

şîrove / Serhad B.RÊNAS

Li Kurdistana azad piştî gelek salan serdema yekîtîyê destpêkir. Hikumetên Kurdistanê bûn yek.Wekî hemû perçeyên Kurdistanê,bo bi destxistina mafên neweya Kurd bi deh salan têkoşînekî dijwar hate pêk anîn.Li başûrê Kurdistanê gel bi zext û zordarîyên nedîtî ve rûbirû ma bi sedhezaran Kurd ji alîyê rejima Iraqê ve bi avayekî hovane hatin kuştin.Kurd bo destxistina mafên xwe bi hezaran şehîd dan.Kurd li başûr 1991’an bi raperîna dîrokî hemû bajarên başûrê Kurdistanê bi dest xistin.Lê belê Emerîka xiyanetî kir li Kurdan kir û alîkarîya Kurdan nekir.

Heta 15 Nîsana 1991’ê hejmara Kurdên ku reviyabûn Tirkîye û Îranê ji 2 milyonê zêdetir bû.Pirsa Kurdistanê bi hefteyan ji rojeva Cihanê derneket.Dawîyê de George Bush mecbur ma ku Iraqê hişyar bike.Disa jî Kurd bawerîya xwe bi gotinên emerîka nedianîn.

Her çiqas George Bush hewl dida ku zextên Ewrûpa,çapamenî û raya giştîya Cihanê rizgar bibe jî li hemberê rexne û bêbextiya ku Kurdan kiribû neçar man ku ji bo bi Britanya,Elmanya,Îtalya,Frensa di 16yê Nîsanê 1991’an de xeta 36ê û jor de bo gelê Kurd herêma azad îlan kirin.Lê bajarên wek Kerkûkê ku neft lê hebû nedan Kurdan.Kurd bi demekî kin de vegerîn ser xakên xwe û demekî kurt de hêzên xwe ji nû ve qezenc kirin û dest bi xebatekî xurt kirin.

Piştî demekê Kurd dest bi xebatên avakirina Kurdistanê kirin da ku vê delfeta dîrokî û bêhempa bikarbînin û 19 Gulana 1992an de Li Başurê Kurdistanê yekem hilbirtinên giştî yên Parlementoya Kurdistanê pêk hat.Ji bo parlemena Kurdistan 6 lîste beşdarî hilbijartinê bûn:1-Partiya Demokrata Kurdistanê,2-Yekîtîya Niştimanê Kurdistan-Partiya Zehmetkêşên Kurdistan,3-Partî Sosyalistî Kurdistan-Partî Demokratî Serxwebûnî Kurdistan,4-Partiya Demokratik a Gelê Kurdistan,5-Partiya Kominîs,6-Tevgera Islamîya Kurdistanê.Ji ber ku hilbijartinan de %7 beraj hebû tenê du liste;listeya PDK û listeya YNK-PZK ketin parlementoya Kurdistanê.Listeya PDK ji%45.26,listeya YNK jî ji %43.82 dengan girtibûn.PDK û YNK li hev kirin ku 100 kursiyan di navbera xwe de 50-50 parve bikin navê vê sistemê re fiftî-fiftî dihat gotin.Lê ev sistem di pêşerojêde bû lihevnatinên mezin.

Brakûjî û Hizbeyatî

Di hemû pêvajoya têkoşîna rizgarîya Kurdistanê de çewtîyên tevgera rizgarîxwaza Kurdistanê mora xwe li dîroka Kurdî xis.

Di serîde brakujî û hizbeyatî darbeyeke giran xist him têkoşîna Kurdî û him jî rewşa civakî û sosyal ya gelê Kurd.Partîyên Kurdan ku ne pêwîste nav bê dayîn ji bo berjewendîyên xwe zirarên mezin dan gelê Kurdistanê.Lê êdî ne pêwîste ku ew rojên tarî careke din bê yad kirin.Êdî mane nîne ku hesabên wan rojan bêne kirin.Kurd êdî berê xwe dane dahatûyê.

Heta niha yeknebûyîna hikumetan rê li ber yekîtîya neteweyî,pêkhatina aborîyeke xurt,baştir xizmet dayîna bo Kurdistanîyan,pêşketina dîplomasîya Kurdî,zêdebûna lezahîya sîyaset,çand,medya û hwd… û gelek tiştên din girt.Kurd li ber raya Cîhanê jî kete rewşekê xirab.Dijminên Kurd ji ber yeknexistina hêza Kurd kêfxweş bûn.

Lê mixabin ku bandorên rojên tarî niha li Kurdistana Azad bi pirsgirêken curbicur derdikeve holê.

Her çiqas dawî li brakûjî hatibe jî hin jî hizbeyatî û sîyasetên teng tê meşandin û bi bandora konjoktura herêmê jî li Kurdistana azad rêvberîyek tam profesyonel nehatîye afirandin.

Divê Kurd ji niqas kirin û rexne kirina wan rastîyan nerevin.Kurdistana azad ya hemû Kurdan e.Ji bo pêşketina vî xaka azad divê kêmasî û pêşnîyar bêne rave kirin.Ger wisa nebe tu cûdahîya rêveberîya Kurdistana Azad ji hêzên ku bakûrê Kurdistanê ber bi mirinê dibin namîne.Armanc ne biçûk xistina destkeftîyên Kurdistana azad e.Ger pirsgirêkên han werin çareser kirin Li Kurdistana Azad bingeha azadî û peşketinekî mayînde dê dirûst be û neteweya Kurd xwedî bikaribe şaristanîya xwe biparêze û pêş bixe di ser zemîna Kurdeyatî û modernîzmê.Bo neteweya Kurd pêşketineke wek Hîndîstan ku vê derê di bin navê pêşketinê de ji nirxên netewî tê winda kirin.(Hîndîstan tenê mînake, gelek welatên wek Hîndstan hene ku ziman û çanda xwe winda dikin û bi nasnameyeke xirab bûyî “pêşdikevin”)

Kêşeyên Sereke Li Kurdistana Azad

• Lawazîya Palemena Kurdistan;

Parlemena Neteweyî ya Kurdistan bi avayekî dirûst kom nabe.Parlemena Kurdistan wekî parlemenekî neteweyî kar nake.Di vergirtina biryaran de rola parlemenê lawaz e.

• Hizbeyatî;

Li Kurdistana Azad hin jî hizbeyatî pirsgirêkeke cidî ye.Di dezgeh û sazîyan de hi bo gel ji ber hizbeyatî bi avayekî adilene xizmet naye dayîn.Her wiha bandorên nêyenî ya hizabeyatî di hem3u warên jiyanê de derdikeve pêş û rê li ber dirûst bûna civekekî pêşketî.

• Lawazîya dezgehên Hikumeta Kurdistanê;

Gelek caran gilî û gazîndeyên gel ji dezgehên hukmî te rojevê.Meseleyên ruşvet û hwd. Pirsgirêkin cidî ne.Her wiha daîreyên fermî kêm kar dikin.Dereng vedibin û zû tên girtin.Heman kêmasî di tevahîya jiyana kar û xebatan de heye.Li Kurdistana azad tatîl gelek zêde ne.Saetên karkirinê kêm e.

• Meseleya bilayenî bûn di medyaya Kurdî de;

Li Kurdistana Azad wekî hemû Kurdistanê bigiranî medya di bin destê partîyan de ye.Raste ku li cîhanê medya ji %100 ne serbixwe ye.Belam rewşa li Kurdistanê hin cudatir e.Li Kurdistana Federal medyaya partîyan gelek caran wek nûçe û agahîyên pêşîn derbarê partîyên xwe de didin.Heta hin caran mirov qet tiştekî neteweyî nabîne di weşanên wan de.Heta demên paş de hin weşan tenê bo êrîş kirina rexistineke din dihate bikaranîn.Li Kurdistana Azad bo medya û çapamenîya Kurdî yasayek hemdemî û netewî nîne.

• Kêmasîya hîsa Kurdistanî bûyînê;

Li başûrê Kurdistanê li gel hemû azadîyan  hîsa “Iraqî bûn” kêm be jî berdewam dike.Hin jî peyva “Kurdistana Iraq” tê bikaranîn.Bandora medyaya erebî wek bandora mûzîka Tirkî li başûr pirr zêde ye.Hin jî yasa û sembolên Iraqê tê bi kar anîn.Zimanê Ingîlîzî bi nêrînekî çewt wek sembola pêşketinê tê pejirandin.Wekî mînak ser seyareyên polîsan bi zimanê Îngîlîzî “Police” tê nîvîsandin.

• Kêmasîya Kurdeyatîyê di perwedeyê de;

Sîstema perwerdehîya Kurdistana azad hin rûneniştîye.Ev tiştekî xwezayî ye. Di sîsteme perwedeya Kurdistana azad de bi avayekî ecêb zimanê Îngîlîzî cihekî zêde digre.Mînaka li Kurdistana azad ku ji xeynî zimanê fermî bikaranîna zimanekî din di avayekî ewqas zêde tenê li Dewleta Tirk de heye.Li Kurdistana azad jî wekî li Tirkîye perwerdeya bi îngîlîzî ji dibistana sereteyî destpêdike.Ev xeterek pirr mezin e.Zarok hin zimanê Kurdî baş hîn nabin û hema pêşberî wan zimanekî din tê derxistin.Piranîya zanyaran dibêjin ku bo perwerde û zanistî berrî her tiştê zimanê dayikê divê were pêşxistin.Raste ku Îngîlîzî li cîhanê sedest e.Lê îro Îngîlîzî sibê zimanekî din.Lê Wek gelek zimanan zimanê Kurdî jî dikare bibe zimanê zanistê.Ev nayê vê maneyê ku” bila kes Îngîlîzî hîn nebe”.Divê Îngîlîzî jî were fêr bûn lê di dema zaningehê de ev guncaw e.Divê Îngîlîzî wek pêwîstîyek demî were qebûl kirin.Her netew encax ser ziman û çanda xwe dikare pêş keve.

• Lawaz bûna ziman,çanda Kurdî û xwezîpêanîn;

Li Kurdistana azad bi taybetî di nava ciwanen de bi avayekî ecêb xwezîpêanîn ango hewesa bi çand û zimanên din bi taybetî bo zimanê Îngilîzî heye.Heta esnafan jî di tabelayên xwe de ji xeynî Kurdî îngîlzî jî bi kar tînin an jî bi temamî Îngîlîzî bikar tînin.Dîmenê dikkanan dişibe welatên cîhana 3’yemîn û paşdemayî.Ciwan zimanê Kurdî baş bikarnaynin.Heta hin peyvên bîyanî “Okey” û hwd. dixin nav zimanê Kurdî.Mûzîka Tirkî û Erebî  gelek zêde tê guhdarî kirin.Ev dejenerasyona çandî ya li Kurdistana azad bo gelê Kurd xeterek mezin e.Kurd bi salan bo destxistina mafên neteweyî têdikoşin û niha beşekê Kurdistanê azad e.Lê di vê beşê de stranbêjên wek Îbrahîm Tatlises,Mehsûn Kirmizigul û hwd ku ji Kurdbûnê gelek dûrin û zirarê didin çanda Kurdî, tên gûhdarî dikin. Divê li Kurdistana Azad de mûzîka Kurdî were pêşxistin û bo hilberîna bi qelîte hewl were dayîn.Divê eleqeya ser mûzîka Kurdî were zêde kirin.

• Hilberîna xirab di qada çanda Kurdî de;

Li Kurdistana Azad asta qelîteya hîlberîna bo ziman û çanda Kurdî gelek paşdamayî ye.Albûmên mûzîka Kurdî piranî studyoyên xirab de tê amade kirin.Gelek caran texlîta xirab ya Tirkan,Ereban an jî Ewrûpayîyan tê kirin.Studyo û navendên pêşketî bo mûzîk,sînema an jî wêjeyê nîne.Wekî mînak hin hunermendên ji başûrê Kurdistanê diçin albûmên xwe li Stenbolê çêdikin.Gelê başûrê Kurdistanê Tirkîye di çavên xwe de zêdemezin dikin.

• Kêşeya elfebeya Erebî;

Kurdên bakûr,başûrê-rojhilat 1932’an derbasî elfebeya latinî bûn.Kurdistana Başur û Rojhilat ji ber ku dewletên ku wan perçeyên Kurdistanê dagirkirine elfebeya wan a fermî elfebeya Erebîye,elfebeya latinî re entegre nebûn.Di dema me de di bakûrê kurdistanê,Başur-rojavayê Kurdistanê,Ewrûpa û Rûsya(li gel elfebeya Kirîlî) elefebeya Latinî,li Kurdistana azad û rojhilatê Kurdistanê de elfebeya Erebî tê bikaranîn.Kurdistana azad de her çiqas hin televizyon,kovarên Kurdî,hin malperên înternetê û hin pirtûkên Kurdî ku tên çap kirin de elfebeya Latinî tê bikaranîn û xebatên bi vî rengî jî zêde dibin jî meseleya elfebe hê jî kêşeyekî esasî ye.Lê zimanê ku,zimanê 40-45 mîlyon mirovan be elfebeyek yekgirtî yê vî zimanê nebe.Ev jî malkambaxîya me ya Kurdane.Li gor zimannasên Kurdî elfebeya erebî bo fonetîka Kurdî ne guncaw e.Her wiha bi karanîna elfebeya Erebî pêşketin û standart bûyîna zimanê Kurdî asteng dike.Bo pêkhatina yêkîtîyê dizimanê Kurdî de hewceye ku Kurdistana Azad bi temamî derbasî elfebeya latinî be.Bo vê yekê jî divê Hikumeta Kurdistanê,Parlemena Kurdistanê û hemû dezgehên têkîldar dest bi xebatê bikin.Di Konferanseke mezin û girseyî a zimanê Kurdî ku ji layê Dewleta Federal a Kurdistan û akademîyên li Kurdistana Azad were çêkirinde biryara derbas bûna elfebeya latinî were girtin.Divê ev konferans bi tevlîbûna ji her perçeyên Kurdistanê hemû kes û sazîyên pêwen were li dar xistin.

• Kêşeya Modernîzîmê;

Li Kurdistana azad her çiqas di salên dawî de avadanî pêşdikeve jî ev pêşketin ser bingehek şaş tê meşandin.Avahî û tiştên ku nû tên çêkirin bi şêweyên kevn tên çêkirin û ferqa tişte ku derdikevin holê ji yên berê nînin.Bi taybetî pêşxistina bajarvanîyê bi avayekî profesyonelî nayê kirin.Cade û kolanên ku ji nû tên avakirin dîsa ser zîhnîyek û dizayna kevn têne çêkirin.Dîmenek şaristanî di bajêran de ne desthilatdar e.

• Rewşa xirab ya bajarvanîyê;

Rewşa bajarvanîya li Kurdistana Azad hin pêşneketîye û şêweyeke mîmarîya Kurdî nehatîya afirandin û projeyên bîyanî wekî ku li gor Kurdistanê werin sererast kirin têne cêbecekirin.Şîrketên bîyanî bi taybetî yê Tirkan dibe asteng ku mîmarîya xweser ya Kurdistanê were afirandin.Hikumeta kurdistanê jî rê li ber vî tiştî nagre.

• Dejenerasyon û bêtehemmulîya civakî

Haya gelek Kurdan tenê dejenerasyon û bêtehemmulîya civakî ya li bakûrê Kurdistanê heye.Sed mixabin ku heman kêşe li başûr jî heye.Ev rastî morala gelek Kurdan xera dike ji ber ku bo gelek Kurdên derveyî welat çûyîna bo Kurdistana Azad xewnekî xweşe.Lê belê wekî ku em dizanin gelek Kurdên ku çûna Kurdistana Azad bi dilek şikestî vedigerin.Li Kurdistana Azad jiyana sosyal pirr zêde pêşneketîye.Her wiha kevneperetîya olî jî pêşketina jiyana sosyal asteng dike.

• Desthilatîya şîrketên bîyanî û aborîya ne netewî

Li Kurdistana Azad gelek sektor û qad roj bi roj mezin û berfirehtir dibin.Lê Hikumeta Kurdistanê beyî ku hin hessasîyetên neteweyî berçavan bigre destûrê bo şîrketên bîyanî tê dayîn.

Pêşketina milletekê di her waran de hewcedarîya yekemîn û girîng aborîye. Divê pêşarojê de dewlet destê xwe ji sekora xizmetê vekişîne.Lê bi yasayan hîmên neteweyî ser bingeha babetên nûjen werin parastin.

Divê Kurdên ji perçeyên din jî tevlî pêşketina hanbibin û sermayeyek neteweyî û yek girtî çêbibe da ku ev hatinî  bo pêşketina Kurd û Kurdistan were bikaranîn.Divê  ihracat zêde be û sistema bazara vekirî ser hîmen netewî were avakirin.Niha petrol bi destê şîrketên bîyanî tê derxistin.Sektora taybet raste ku divê were pêşxistin.Lê mijara neft û enerjîyê mijareke cûda û girîng û ji ber vê yekê jî divê kontrola ser petrol û çavkanîyên sirûştî di destê hikumeta Kurdistanê de be.

Hemû wan pirsgirêkan naye vê wateya ku tu pêşketin li Kurdistana azad nîne.

Yekbûna hikûmetan,mezin bûna aborîyê,xûrtbûna xebatên dîplomatîk,lêzahîha mezin bûna medyaya Kurdî,li gor berê zêdetir têgihêştina girîngîya serxwebûna Kurdistan,xûrt bûna têkîlîyan bi perçeyên din ya Kurdistanê,sîyaseta neteweyîya serokê Kurdistanê Mesûd Barzanî,potansyela hilberînê di çanda Kurdî de ji hin pêşketinên girîng ya li Kurdistana azad in.

Kurd pîştî deh salan ne serbixwe be jî û beramberî hemû kêmasî û xeletîyan dewletek ava dikin,bi dehan weşanênên medya,Hikumeta Kurdistan,Parlemena Kurdistan,wezaretên Hikumeta Kurdistan,bi dehan sazî,dezgeh,rêxistinên neteweyî(çandî,sîyasî,perwerdeyî û fermî) afirandin.Îro beşekî ji xaka Kurdan azad e û ber bi serbixwe bûyîne ve diçe.

Lêbelê nabe ku li wan pêşketinan Kurd qîmpêbînin.Bo Kurdistaneke serbixwe,pêşketî, demokratîk,modern û mayîn de ser hîmên Kurdeyatî  divê hemû pirsgirêk demek zûtir de werin çareser bikin.