HAWARDENGÛBAS | Di 108’emîn salîya xwe de rojnamegerî û medyaya Kurdî / Dosyeya Taybet.21 Nîsan,2006

Ji ber ne serbixwe buyîna welatê Kurdan bi %100 rêkûpek bûyîna mediyaya Kurd ne gengaze.Kêşeya zaravayan jî mîna berê ne mijareke ku di nava gelê Kurd de bibe egera sar bûyînê. Medyaya Kurdî di salên dawî di hemû beşên medyayayê pêşdikeve.Niha bi dehan tv û radyo,weşanên înteraktîf ya nûçe û agahîyan(malper),bidehan rojname û bi dehan kovar li Kurdistana Azad,li hemû beşên Kurdistanê û li Ewrûpa weşanê dikin.

Serhad B.RÊNAS*

Wekî tê zanîn rojnamevaniya kurdî bi Rojnameya Kurdistan ku di sala 1898 an de derdiketîye destpêdike.Ev rojname 22 Nîsanê de dest bi weşanê kirîye.22 ya Nîsanê lewma wekî salvegera rojnamegerîya Kurdî tê pîroz kirin û li Kurdistana Başûr jî ev roj bi awayekî fermî wekî roja “Rojnamegerîya Kurdî” tê qebûl kirin.

Ev rojname di sirgunê de derket holê ango mejûya rojnamegerîya Kurdî di sirgunê de derdikeve holê.

Em her çiqas wek rojnamgerî bi nav bikin jî êdî ev nav têrî nake ku em hemû amûrên ragihandinê îfade bikin ji ber vê yekê jî gotina “medyaya Kurdî” binav kirinê herî rast e.

Rojnameya Kurdistan ji alîye Miqdad Mîdhet Bedirxan ve li Qahîreyê hatîye derxistin. .Piştî Miqdad Mîdhet Bedirxan birayê wî Ebdurrehman Bedirxan dest bi weşandina wê kir.Rojnameya Kurdistan piştî Qahîre li Swîsre û Londonê jî hatîye derxistin.Hejmarê dawîya Rojname Kurdistan (no: 30-31) 14 adar di sala 1902 yê derket.Destpêbûna rojnamegerîya Kurdî li gorî ciranên me -wek Tirkan- pirr dereng nîne.Belam Medyaya Kurdî ji ber astengî û berbestîyên bêdawî bi qasê cîranên me bilêz pêşneketîye.

Miqdad Mîdhet Bedirxan

Ji vê demê pêve bi sedan kovar û rojname li grî delfetan rolên xwe belavkirina bîrûbawerîyên peşketinxwaz û çandî û neteweyî de lîstin.Kovarên wek Gelawêj û Hawar jî mînakên herî ya vê yekê bû.

Di sala 1932'an de li şamê kovara bi navûdeng Hawar dest bi weşanê kir.Xwedîye wê kovarê Celaled Elî Bedîrxan bû dîsa Bedîrxanek di dîroka Kurdan de guhertin û erxekek mezin pêk anî.Hawar bi tîpên latinî dest bi weşanê kiribû.

Cara yekem bu ku elfebeya latinî bo kurdî dihat cêbecekirin.Kovara Gêlawêj jî di demê xwe de bi rastî jî stêra geşa rojnamegerîya kurdî bû.

Bi dûv dehan salan XEBAT TV ku li Duhokê di sala 1992an de hate damezirandin û hin jî bi navê K.TV-DUHOK weşan dike, televîzyona yekemîn a bi Kurdî di nava Kurdistan da bû.MED TV ku li derwey Kurdistanê hatibû damezirandin yekemîn televîzyona Kurdî bû ku netewî,satalaytî-navneteweyî weşan dikir

Kurdî di navbera salên 1923 û 1929’dan de li herêma xweser a Kurdan li Yekîtîya Sovyetan de destpêkiribû.Lê gorî zanyarîyêkê yekem weşana radyoyê bi zimanê Kurdî radyoya Şark el-Adna(Rayoya Ereban ya Rojhilata Nêzik) ku li Jaffayê alîyê Brîtanya ve hatibû damezirandin de destpêkirîye.Lê ji xeynî Edmond’s(Kovara Hawar jî tevde –ku Hawar de derbarê radyoyên Kurdî ên vê demê car car agahî dihat dayîn) tu agahîyek di çavkanîyen din de derbarê vê radyoyê de nîne. Piştî şerê Cihanê Dûyem Kurdî jî tevde bo gelek zimanên rojhilata navîn delfeta weşangerîya radyoyê derketibû. Di yekem radyoyê ku li Iraqê ji layê Hikumeta Iraqê ve hatibû damezirandin de rojane bi qasê 15 xulek bernameya Kurdî jî dest bi weşandinê hatibû kirin.Hata salên 1950î maweya weşanên Kurdî di radyoya Bexdayê de bûbû seatek.(Hata salên 1980î maweya weşanên Kurdî gihîşt 14 saetan) Di sala 1941’an de Hikumeta Fransayê bi şerê Cihanê re pêywend radyoyeke bi navê radyoya Levant avakir.Di vê radyoyê de jî di hefteyê de dû caran 30 nîv saet weşanê bi zimanê Kurdî jî hat kirin û weşanê vê radyoyê heta sala 1946ê domkir ku piştî vê demê rêveberina radyoyê Lûblanê re hat dewr kirin.

Rewşa îroyîn ya Medyaya Kurdî

Piştî destpêka salên 2000î wekî hemû Cîhan,Kurdistan jî xwe guhert.Belê Kurdistan hin jî ne serbixwe ye,hin jî ne yekbuyîye.Lê gelê Kurd li gel hemu şaşitî û xete yên xwe,niha asta geşepêdan de ye.Tevgera netewîya Kurd hêdî hêdî fêrî xwe helsengandine dibe.Teknolojî di leha xalkê Kurd de pêşdikeve.Kurd nêzî hev dibe.Buyerake li Hewlêr an Qamişlo,Amed an jî Mehabad dikare Kurdên hemû perçeyê rake ser pîyan.Di vê tiştî de bandora herî mezin bi pêşketina teknolojî û livdarbuna hişmendîya neteweyî gelê Kurde.

Jixwe ji ber ne serbixwe buyîna welatê Kurdan bi %100 rêkûpek bûyîna mediyaya Kurd ne gengaze.Kêşeya zaravayan jî mîna berê ne mijareke ku di nava gelê Kurd de bibe egera sar bûyînê.Tenê hin pirsgirêkên teknîkî derdixe holê.Bi bikaranîna yek elfebe dibe ku ev problem jî ji holê rabe. Êsta bi dehan rojname,bi dehan tv û radyo,bi sedan kovar,bi hezaran jî malper hene.Û heta niha ji dûhezarî(2000) zêdetir kovar,belawok û rojnameyên kurdî derketîye.

Rewşa mediyaya Kurdîya îroyîn astekî başde ye.Lê hin jî pirsgirîkên wekî dezgeh bun,profesyonelî,kêm buyîna reklam û rewşa aborîya dijwar,meseleya elfeba,ji xeynî Kurdistana başur astengên dewletên dagirkerên Kurdistanê,keşeya partîvanî û ne serbixwe buyîna medyaya Kurdî û hwd... berdewamin.Keşêyek din jî meselaya sîyasîye.organên mediyaya Kurdî girêdayê partîyane.Li cîhanê jî %100 media ne sebixweye.Helbet ev tişteke xwezayîye.

Lê dive rojnamegerîya Kurdî xwe nêzî serxwebunê re bikşîne.Divê çapamenîya Kurdî Kurdperwerî,niştiman perwerî, demokratîk, modern, profesyonel bûn,rast bûn, sirûşthezî,rizgarî û pêşketina Kurdistan û berjewendîya gelê Kurd wekî esas bipejirîne.

Medyaya Kurdî di salên dawî di hemû beşên medyayayê pêşdikeve.Niha bi dehan tv û radyo,weşanên înteraktîf ya nûçe û agahîyan(malper),bidehan rojname û bi dehan kovar li Kurdistana Azad,li hemû beşên Kurdistanê û li Ewrûpa weşanê dikin.

Televîzyonvanîya Kurdî

Îro piranîya wan li Kurdistana Azad,nêzî 500 kovar,50 rojname weşanê dikin.Ji vana 3 rojname ku li Kurdistana Azad weşan dikin rojnameyên rojana ne.Li Kurdistana Bakur û Rojhilat rojnameyên hefteyî,panzdehrojî jî heye.Li Kurdistana Azad ji 20ê zêdetir televizyonên Kurdî heye ji vana 3 televizyon bi navê Kurdistan TV,ZagrosTV û Kurdsat TV bi avayekî satalaytî weşanên xwe didomînin yên din jî bi şêweyekî cigayî-hêremî weşan dikin.Ji Kurdistana Azad di demekê nêzîk de TV Gelî Kurdistan jî wê bi avayekî satalaytî dest bi weşanê xwe bike.

Kurdên Kurdistana Rojhilat jî weşanên wek Tişk TV li Parîsê kenalek kurdî nû û rêxistina Komala ser satalytê televizyonek bi navê Rojhilat TV vekiribûn niha jî binavê KOMAL TV televizyonek din vekirin.Bi vê avahî televîzyonên Kurdî ku ser satalaytê weşan dikin (Kurdistan TV,Zagros TV,KurdSat TV,Rojhilat TV,Tîşk TV,Komal TV,Roj TV,MMC[Qenala Mûzîka Kurdî],Me TV,Rojava TV) têvî Seher TV(Beşa Kurdî) gihêşte 11.

Medyaya Elektronîk / Weşanên Interaktîf ya Kurdî

Her wiha ser înternetê ji her perçeyên Kurdistan û Ewrûpa bi sedan malper heye ku di medyaya Kurdî ya Înteraktif-Online de cih digrin.Ji ber ku înternet cihêkî azade,erzane û sînoran nasnake gelê Kurd jî bi hêsanî xwe înternetê de gihandin astekê baş.Em rewşa Cihanê jî bidin ber çavan ku edî medyaya elektronîk her roj girîngîya xwe zêdetir dike pêwistîya pêşketina medyaya Kurdî ya elektronîk derdikeve holê.Ger înternet hin zêdetir berdarî were bikaranîn him sêra medyaya Kurdî cûdatir be him jî têkarîya înternetî di jiyana civakîya Kurd de û pêşetina rewşa politik a Kurdistanê jî zêdetirîn be.

Di 25ê Kewçêrê de yekem gruba medyayê interaktif ya Kurdî ku di pêgehê xwe de bi portalên nûçe-dengûbas,çand û curbecûr heye bi navê HAWAR KURDISTAN MEDIA GROUP (www.hkmg.net) 25 Kewçêra 2005an de hat vekirin.

Organên HKMG

Malpera Dezgehî-

Sereke a HKMG

www.hkmg.net

Medyaya Kurdî

Zanistûeknolojî

Kurdistan Malper

PirtûkûWêje

MûzîkKurd

Aborîya Kurdistan

aboriyakurdistan.com

SînemaKurd

www.sinemakurd.com

Bo 35 Malperên

Din ya HKMG

www.hkmg.net

Weşana nûçe HAWARDENGÛBAS jî weşanê herî çalak ya Hawar Kurdistan Media Group e û 6 mehe ku bi serfirazî weşanê dike û wekî weşaneke nûçe û agahîyên Kurdî ser bingeha hîmên rojnamegrîyê navneteweyî de heta niha bi sedhezaran xwendewanên xwe re bi hezaran nûçe,agahî,lêkolîn û şîrove ragihandîye û bo dîplomasî û pêşketina çand,huner,mûzîk,medyaya Kurdî rola xwe dleyze û di dahatûyê de jî wê bileyze.

Her wiha malpera lînkên Kurdî(Kurdistan Malper) portala Medyaya Kurdî(Medyaya Kurdî),malpera xebatên Serhad B.Rênas,malpera dîroka Kurdistanê(Mejû Dewletên Kurdî),Malpera wêjeya Kurdî,(Wêje û Pirtûk),malpera Sînemaya Kurdî(Sînema Kurd),malpera mûzîka Kurdî(MûzîkKurd),malpera Dewleta Federe ya Kurdistan,malperek derbarê Kerkûkê de,malpera zanist û teknolojîjîyê,malpera zankoyên Kurdistanê û di mijar û babetên cûrbecûr de ji zêdetirê 35 malper(Hûn dikarin ji navnîşana www.hkmg.net hemû malperan bibînin) girêdayî HKMG dest bi weşanê kirin.

Rojnamegerîya Kurdî

Rojnameyên me piranî ne rojaneye û hinek wan jî ne vedorî derdikevin.3 rojnameya Kurdî a rojane heye. Piranîya wan wekî rewşekê xwezayî li Kurdistana Azad derdikevin.Rojnamegerîya Kurdî li bakur rewşekê xirab de ye.Rojnameyek rojane tûneye.Rojnameyên ku derdikevin jî zêde nayê firotin.Ev rewş jî bi girêdayê rewşa sîyasî û perwerdehîya bakurê Kurdistanê ye.

Li Kurdistana Azad bi navê Pêyamnêr Ajansa Dengûbasên Kurdî sala 2005an de bi avayekî fermî dest bi weşanê xwe kir.

Li Kurdistana Azad piştî rojnameya Xebat û Kurdistanî Nwê rojnamya sêyemîn ya rojane bi navê Kurdistan Report dest bi weşanê xwe kir.Li Kurdistana Bakûr kêm be jî hin rojname û kovar jî weşanên xwe didomînin.Rojnameya Peyama KURD ku ji ewrûpayê weşanê dike rojnameyekê girîng e.

Radyovanîya Kurdî

Radyovanîya Kurdî li ser satalaytê di salên 2004 û 2005ê de pêşketinek girîng çê bû.Radyoyên Kurdistan Radio,Dengê Gelî Kurdistan,Radyo Rojhilat,Radyo Rojava û Newa Kurd Radio cihên xwe di nav medyaya Kurdî de girtin. Niha Başûrê Kurdistanê li ser pêla FM gelek radyoyên Kurdî heye.

Li bakûrê Kurdistanê hin rodyoyên herêmî jî –wekî Gun Radyo- weşana Kurdî dikin.Radyoyên ku li ewrupa û ser întenetê jî weşan dikin hene.

Kovargerîya Kurdî

Di nav welat û dervey welat gelek kovar derdikeve.Piranîya wan li Kurdistana Başur derdikeve.Li Kurdistana Başur ji çarsedî(400) zêdetir kovar heye.Li Kurdistana Azad kovargerîya Kurdî bi avayekî pisporî pêş dikeve.Ji alîyê sazîyên fermî heta komaleyên civakî,ji zanîngehan heta partiyan ve kovar tên derxistin.Di hemû qadan de kovargerîya Kurdî li xaka azad de pêş diçe.Piranîya wan kovaran xwedîyê malperekê jî ne.Ger Kurdistana Başur derbasî elfebeya latinî be hemû gelê Kurd dikarê ji wan kovarên hêja sûdverbigre.Kovarên ku li Kurdistana Bakur derdikevin kêşeya wan a aborî û bêxwendewanî heye.Hin beşên wek sînema,şano, teknolojî û hwd... de kovarên mijarî hê nîne.

Bernamesazîya Kurdî

Zimanê Kurdî li gor delfetan cihê xwe hêdî hêdî di teknolojî de digre.Ji xeynî sedan(heta hezaran) malperên Kurdî, îro sistemên kompîterê jî bo zimanê Kurdî tên wegerandin. Eksplorera(explorer) bi navê OPERA ku li cîhanê de pir tê bikaranîn jî bi kurdî hate amade kirin û malpera fermî ya Operayê de hat weşandin.Ji xeynî opera bernameyên malpersazî,eksplorerê,sohbetê(wek skype),ferhengên elektronîk,girafik-wênesazî û bernameyên ofîsê tên wergerandin.

*Ev dosye ji lêkolînên Serhad B.RÊNAS wek “Geşedan û Rewşa Hilberîn a bi zimanê Kurdî”,”Kurte Dîroka Rojnamegerîya Kurdî û Rewşa Îroyîn ya Medyaya Kurdî” û “Radyonavînaya Kurdî” hatîye berhevkirin.