Beşa Nivîs/Gotar/Lêkolîn

Rewşa Geşedan û Hilberîna Bi Zimanê Kurdî

Hûrnêrînek giştî ser rewşa hilberîna bi zimanê Kurdî di 4 perçeyê Kurdistanê de

Serhad B.RÊNAS

▪Nêrînek Giştî Li Zimanê Kurdî

Zimanê Kurdî di roja me de li Rojhilata Navîn û Asyaya Nêzik de zimanê 4’emîn ku herî zêde tê axaftin û Cihanê de di nav 30  zimanên sereke de cih digre li gor pîvanên wekî; rêjeya axaftinê,bikaranînê di amûrên medyayê de,mejûya danîna berhemên pêşîn yên nivîskî. Weku hemû zimanên dewlemend û şareza zimanê kurdî jî ji kurahîya mejûyê peyda bûye û bi bingeh û basûtê xwe ya bihêz xwe gihandîye roja me ya îroyîn.Ji serdema Hurrîyan li serdema Medan ve wek Zimanê Avesta(Zimanê Med-Medya) hatiye û gelek gonaxan derbas buye û gihiştiyê serdema me.

Zimanê Kurdî di nav Malbata Zimanên Hîndû-Ewrûpî de cih digre.Di nav vê malbatê de di şaxe Îranê de ye.Lê em dikarin zimanên Kurdî,Farsî,Afganî,Peştunî wek gruba zimanê Kurdî bi nav bikin.Pêywendiya Zimanê Kurdî û Farsî ku ji yek rehê hatine,heman tekîlî û manendî di zimanên ji Zimanê Latinî hatine wek Spanyolî,Îtalyanî,Frensî de jî heye.Her wiha hin dane hene ku nîşana kevnbûna zimanê Kurdî ji Farsî nîşan didin.

Zimanê Kurdî ji du zaravayên sereke pêk tê.

1-Gruba Kurmancî(Kurmancîya Jor û Jêr)(Hin caran binavkirin tê guhertin û bikaranînên li başûr bahdinanî li bakûr bikaranînên cuda cuda wek navên êşîrên mezin an jî herêman tê dîtin)

2-Gruba Zazakî-Goranî

▪Zaravayên Zimanê Kurdî û Ayînde

Di rastî de Soranî ku -bi xeletî ev nav lê hatiye dayîn eslê xwe de Kurmancîya Jêr e- şaxeke Kurmancîye û gelekî nêzî Kurmancîya Jore.Ji ber vê yekê jî xistina cûdahîyek di navbera Kurmancîya jor û jêr de ne rast e û ne di cîh de ye.Ayînde de ev 2 şax di banê yek rêzimanê de yekbin û dê vê bibe zimanê standart û netewî ya Kurdistana di dahatû de.Her çiqas ji ber sedemên sosyolojîk û erdnîgarî gruba Zazakî cûdahîyên kûr vehewandin jî zaravayên di vê komê de gelek taybetîyên hevbeş heye.

Ger em rewşa giştî yê Kurdistanê binêrin;edî nezî ji %90î gelê Kurd, Kurmancî(Kurmancîya Jor û Jêr) bikartîne.Kesê ku zaravaya xwe baş bizanibe ev kes dikare zaravayên din jî bi hêsanî têbigîhêje.Hebûna zaravayan di zimanan de tiştekî gelek normale.Berovajî vê yekê rewşekî ecêbe.Wekî mînak îro hê jî li 9 herêmên cûda yên Elmanyayê de zaravayên cûda ku tên axaftin hene.Di Cîhanê de gelek zimanên sereke dikarin mînakê vê yekê bibin hene.

Di Dewleta Federal a Kurdistana Başur de piştî ezmûna 13 salîyê perwerdeya bi Kurdî,riya bi hêsanî û bêkêşe ji hev têgihiştina Kurdên vê derê û hilberîna bi zimanê Kurdî jî vekirîye.Pêşarojê de ger bername û amûrên hevbeş a perwedehîye li hemû Kurdistanê were pêkanîn ev pêşketin vê hemû Kurdistanê çêbibe.Çêkirina konferansek mezin û giştî di vê mijarê de di çareser kirina vê kêşeye de ewê rolekî girîng bileyze.Kêşe di vî warî de bi qasê berê nemaye.Lê dîsa jî ji %100 çareserkirina vê yekê girêdayê hebûna dewletekî serbixwe ya Kurdî re girêdayîye.

Beramberî vê yekê jî li şuna sekinînê gelê Kurd divê Hikûmeta Kurdistan û Parlemena Kurdistan bangê ketina tevgerê bike û pelamarek(kempanya) dorfireh bidin destpêkirin.Piştre jî konferasek ser Zimanê Kurdî bal akademîsyenên li Kurdistana Azad û Dewleta Federal a Kurdistanê bê çêkirin, bi beşdarîya ji hemû perçeyên Kurdistanî û hemû kes û dezgehên têkîldar divê biryara pejirandina rêziman û elfebeyek hevbeş were girtin.Bo zaravayên Kurdî çareserîya herî baş,nêritandina rêzimana pêşketiya Kurmancîya Jor li Kurmanciya Jêr û vergirtina peyvên kêmji lehçeyên din e.Bi vî avahî him zaravayek navendî çebibe û ji rabirdû û erşîva kevn jî qut bûnek pêk neye.Bi xebatekî baş û girseyî wê konaxa derbasbûnê jî hêsantir be.

▪Serdema Kevn,Navîn û Nêzik de

Bêşik Neteweya Kurd di Cihanê di nav gelên herî kevn û mezin de cih digre.Her wiha Zimanê Kurdî ji gelek zimanan pêştir bûye zimanê nivîskî û xwedî edebiyata devkîyê bihêz e.Serdemên tarî yê Zimanê Kurdî mixabin di serdemên wek Siltanê Kurd Selahhaddînê Eyyûbî û Rêveberîyên Kurdî ên bihêz de pêkhatiye.Rêveberiyên han wekî Zimanê Fermî Erebî bikaranîne.

Taybetî piştî dagirkerîya Ereban Zimanên wek Kurdî,Tirkî û Farsî ku zimanên serdest a Rojhilata Navîn ketibûn serdemekî dêdeng,kêm hatibûn dîtin û hatibûn ixmal kirin.Zimanê Kurdî vê serdemê de hin caran serî hilda bû.Bi bidestxisitna serxwebûnên xwe yên siyasî a Tirk û Farsan zimanê wan ji nû ve ketibûn konaxa vêjînê.Lê ev rewş bo Kurdî ne wisa bû.Di salên 1200î de de yekemîn serhildana çandî,nivîskîya Kurdî dijî desthilatîya Erebî MUHAMMED IBN ADEM pêk anî be jî Kurdî ji ketina konaxa pengivîye rizgar nebûye.

Disa jî Kurdî her tim li Kurdistanê wekî zimanê serdest maye.Heta pêvajoya perçe kirina xakê Kurdistan ango heta salên 1920an Zimanê Kurdî di nav gel de,di medreseyan de desthilatiya xwe domandîye.Piştî perçe kirina Kurdistan armanca sereke ya di serî de Dewleta Tirk û Iraq,Êran û Sûriye ji holê rakirina Zimanê Kurdî ango Neteweya Kurd bûye.

▪Piştî Perçe Bûna Kurdistan (Ji salên 1920an heta salên 2000î)

Tirk piştî ku di sala 1923an de Komarên xwe avakirin peyvên “Kurd” û Kurdistan qedexe kirin.Li şuna wan destpê bikaranîna navên “Tirkên Çiyayî” û “Şark-Rojhilat” kirin.Ev dîrok teza fermîde milata inkarkirina Kurd û Zimanê Kurdî bûye.Dewleta Tirk di serîde dibistanan,dezgehên fermî  û li hemû cihan Kurdî qedexe kir.Di bazarên bajarande gundiyên ku ji xeynî Kurdî zimaneke din nizanîbûn seza dihat dayîn.Ji aliyekî qedexeya ser Zimanê Kurdî berdewam dikir ji layê din de jî sala “Teoriya Roj-Ziman” ku 1935’an de hat pejirandin û di vê teoride angaşta “Asyaya Navîn ku wekî “welatê Tirkan” tê binavkirin wekî dergûşa şaristanîya mirovayetî” û “Zimanê Tirkî jî dayika hemû zimanan e” dihat kirin.Li gorî vê tezê Gelê Kurd eşirekî Turanî ye, ji ber tecrida çiyayên ku Kurd lê diman û ji ber bandora Farisan zimanê xwe ji bîr kirine.Li Tirkîyeye Kurdî ne tanê di dezgehên fermî, bikaranîna wî di nav malan de jî qedexe bû û tenê “zimanek” hebû û e jî Tirkî bû.

Di salên 1920an de Celaled Elî Bedirxan û pêşengîya malbata Bedirxanîyan de her çiqas Zimanê Kurdî hin reforman hatibûn pêkanîn jî bondara wan hewlan ser Kurdistana Bakûr kêm bû.Zimanê Kurdî de elfebeya latini yekem car pirtûka bi navê Elîfba Kurdî ku aliyê Mîr Celadet Elî Bedirxan(1893-1951) ve hatibû nivîsandin de hat bikaranîn.Piştre jî elfebeya latini di kovara ku ji aliye Celaled Elî Bedirxan ve hat derxisin ku ev kovar kovara HAWAR(1932-1944) bû de jî hat bikaranîn û  kovara HAWAR(1932-1944)  di dîroka wêje û çapamenîye Kurdî de werçerxanek pêkanî

Di maweya 80 salê de Zimanê Kurdî beramberî hemû hewlên zordarî û çewsandinê re rûbirû ma bû ji ber pêkerên wek lêz zêdebûna rêjeya serjimerîya Kurdî û neşiyandina malbatan Kurd keçên xwe li dibistanê Kurdî hin jî heyîna xwe diparêze.Kurd bi salên dûr û dirêj bi taybetî li Kurdistana Bakur de ketin nav bêdengiyek kûr.Lê Dewleta Trik dîtûbû ku zimanê Gelê Kurd hin jî dijî vê yekê dewleta Tirk politikaya dûrxisitina zorakan ji malbatên xwe şopand û dibistanên bi şevborîn hat vekirin.

Ji layêkî pêşketinên han diqewimî û di layê din de jî Rewşebîrên Kurd di salên 1965’an de elfebeya Kurdî,salên 1970an de dû ferhenga Kurdî-Tirkî,pirtûka rêzimanê Kurdî û berhema Ehmedê Xanî ya "Mem û Zîn" ê bi avayekî otosansûrî weşandin.Lê weşanên bi vî rengî bêderengî hat qedexe kirin,nivîskar û weşangera wan hat girtin.

Di gel rewşa Bakûr li Başûrê Kurdistanê de di çerçoveya azadîyên teng de zimanê Kurdî li dibistanan dihat bikaranîn.Kovarên çandî edebî ,rojnameyên hefteyî û carnan jî rojane derdiketin.Reftara zimanê Kurdî li gor rewşa Tevgera Rizgariya Kurdistanê ku pêşengiya Mistefa Barzanî de dihat meşandin diguherî.Politikayeke inkarê nîne bû ji ber vê Kurd heyîna xwe diparast heta di qada akademîk de jî cihê xwe digirt.

Kurdî  derbeya leşkerîya 12 Îlon 1980an de jî parê xwe girt û qedexeyên nû bi yasayan hat garantî kirin.Di salên Turgut Ozalî ku 1983an  destpêkir hat dîtin ku bi inkarê çareserî pêknaye bo Zimanê Kurdî bisînor be jî “serbestîyek”  hat dayîn.Yekem kasetên dengê û rojname bi avayekî fermî di vê demê de derketin.

Dûv re qadên mûzik,wêje,şano,weşangerî,medya û sînemayê de pêşketinên girîn çêbû.Yekem televizyona neteweyî jî dervey Kurdistan hat damezirandin.Pêkhatinên li Îran û Sûrîye jî ji Tirkîye zêde cûdatir nebû.

 

▪Rewşa Niha

Îro Zimanê Kurdî Iraqa Federal de duyemîn zimanê fermî û Kurdistana Azad(başûr) de jî yekemîn zimanê fermîye.Li Kurdistana Azad de ji dibistana seretayî heta zaningehê,li dezgehên fermî,di ji hev nivîsînên fermî de,hemû sazîyên Dewleta Federal a Kurdistanê de zimanê Kurdî tê bikaranîn.Bi sedan kovar,bi dehan rojname,bi sedan pirtûk,albûm û hwd. bi Kurdî derdikeve.Di alavên ragihandinê pêşketi û qadên fermî,dadî hwd. de Kurdî li Dewleta Federal a Kurdistanê giranîya xwe roj bi roj zêdetir dike.

Li Îranê Zimanê Kurdî bi avayekî fermî tê nasîn jî di pêvajoya pêkanînê de astengî tê derxistin.Li Sûrîyê hemû pêşketin bi saya hewlên xalkê Kurdistana Rojava pêk tê tişte ku dewleta Sûrîye daye nîne.Li Tirkîyebi têkoşîna Gelê Kurd kêm be jî zimanê Kurdî  di riya “naskirinê” de ye.

Ev xal jî  heye ku divê neyê ji bîrkirin bo ku zimanê Kurdî di Cihanê de bigêhêje niqteya herî bilind û bo berdewamî û pêşketina xwe biparêze divê Kurdî bi taybetî di qada zanist û teknolojîyê de divê were bikaranîn.Di çerçoveyê de di Kurdî de nivîsandina zanistê,bikaranîna Kurdî di qada akademîk de,bi kurtasî qadên wek wêje,sînema,mûzik,şano,hûner ango bingeha bûyîngên zimanekê pêk tîne bêhêncet û bêmerc divê zimanê Kurdî were bikaranîn.Ger zimanê Kurdî,aska ku  wek zimanên Frensî,Elmanî,Italyanî,Japonî a gihîştine,negihêje em nikarin bibêjin ku xetera ser Zimanê Kurdî edî nîne.

BI GIŞTÎ HILBERÎNA BI ZIMANÊ KURDÎ

▪Bi avayekî giştî Rewşa Zimanê Kurdî Binêrin  da ku kêmasî û tiştên divê were kirin de fikrekî giştî bidest bixin.Di hêla Medya,muzîk,sînema,wêje,çand, hûner û hwd. Rewş û hilberîna bi Zimanê Kurdî çi astê de ye bibînin. 

Wêje û Weşangerîya Kurdî

Milletekî wekî Milleta Kurd ku wêjeya wî ya nivîskî bi sedan sal berê destpêdike,xebatên ku di her warê hunerê de hatine kirin zêde gotin nahêle.Sedsalên berê de kesên wek Mani(Derdora 250 P.Z ) û Anu Şîrvan (Derdora 400 P.Z) jî berhemên nivîskî bi zimanê Kurdî hatibe dayîn jî kesê ku ji herî zêde nasnakirin û wekî destpêk tê pejirandin Baba Tahirê Hamadanî(938-1010) ye.

Hin navên ku di navbera salên 800 û 1800an de Edebiyata Klasik a Kurdî de berhem dane wiha dikarin rêz bikin;

Bassamî Kurdî(800),Behlûlê Mahî(800?..),Pîr Şarîar(900?..),Gilanî(900?..),,Baba Qeyserê Hewramî,Baba Sirincê Kelatî,Baba Gecekê Hewramî(942-1006), Dayê Tewrêza Hewramî(950?) ,Fatme Xanim,,Şaxweşîn(923-1055) ,Alî Teremokî(1000-1056) ,Ibn Wehşiye(1000),Elî Herirî(1010-1077),Şêx Adî (1073-1162?),Nizamî Ganjewî(1176),Şêx Îsa Berzencî(1353),Melaya Cizirî (Sedsala 12an An jî 1407-1481?),Feqîye Teyran(1302-1375? An jî  1564-1562),Melayê Batê1414-1490?),Ehmedê Xanî(1651-1707),Îsamîlê Beyazidî(Xamil) (1660),Siyah Pûş,Şêxê Babeşîr, (1737-1785), Wedayî(1790-1850) ,Evdirrehmanê Axtepî(Derdora 1800), Nalî(1800-1856)

Ji vana belkî ser Kurdan herî zêde bibandor bûye Ehmedê Xanî (1651-1707) ku berhema wî yê bi navûndeng û giranbuha Mem û Zîn ve tê nasîn.Ehmedê Xanî 350 sal berê xwedî hişmendiye neteweyî bûye  hin Kurdên ku îro jî nikarin vê hêstiyarî nîşan bidin.Li gel  Ehmedê Xanî navên wek Feqiyê Teyran, Melayê Cizîrî,Pirêmerd,Nizamî,Melayê Batê û hin navên din jî morên xwe li Edebiyata klasik a Kurdî xistine.

Edebiyata Modern a Kurdî li Kurdistana Başur her çiqas ji salên 1900an de berhem dida jî pêşketin û zêde bûna berheman piştî 1970an pêk tê.Piştî 1991ê azad bûna Kurdistana Başûr û di perçeyên din de jî bilindbûna hişa neteweyî bi xwe re zêdebûna lêzahîya pêşketina  Wêjeya Kurdî jî anî.

Di rojame de hin navên helbestan û nivîskarên ji Kurdistana Azad,perçeyên din ên Kurdistan û Ewrûpa wiha dikarin rêz bikin.

Mehmed Uzun,HelîmYusiv,Şêko Bêkes, Ereb Şamilov,Hesenê Metê ,Mahmut Baksi,Cegerxwin,Mahmud Lewendî,Xelil Duhokî,Elî Mahmûd,Xebat Arêf,Murad Ciwan,Sîrwa Ezîz,Hecî Cefer,Mamo Jemo,Zinarê Xemo,Zekî Seyda,Musa Anter,Rojen Barnas,Dilawer Zeraq,Firat Cewerî,Arjen Arî,Siraç Bilgin,Dîary Qeredaxî,Sebrî Silê,Hesen Qizilci,Mem Bawer,vanî,Abdullah Nureddîn,Celalî,Salah Hussin Hama,Qedrîcan,Nureddîn Zaza,CanKurd,Aram Raşid,Xalid Faraj,Kakşar Oremar,Mehmet Bayrak,Osman Sebrî,Qenatê Kurdo,Cemşid Bender,Torî,Evdila Pêşew,Celilê Celîl,Perwîz Cihanî…Navên ku li vir de hatine rêz kirin tenê hin mînakin gelek nivîkar,lêkolînvan û helbestavên giranbûha hene ku navê wan nehatiya nivîsandin.

Li Kurdistana Azad û perçeyên din de bi dehan weşanxaneyên Kurdî heye.Rêjeya çapkirina pirtûkên Kurdî li gor zimanên Cihanî re muqayese bikin hêjmar gelek kêm e.

Bi gişti di 4 perçeyêde –ji %60-70 li Kurdistana Azad de ye- her sal derdora 1500 pirtûk tê çapkirin.Ger ev hejmar ser 30.000an derkeve encax dikarin bibêjin ku  xeter rabûye.Kêmasîyek girîng jî  kêmbûna an jî nebûna wergerên berhemên zanistî,teknolojî,akademîk,perwerdehî ye.

Li Kurdistana Bakûr heta salên 1980î kêm pirtûk hatine çap kirin.Piştî salên 1990î hilberîn û xerîdarî ya pirtûkên Kurdî de zêdebûneke giştî pêk hatiye.

Weşangerîya li Kurdistana Bakûr ji ber sedemên wek;

-Rewşa Siyasiya Kurdistana Bakûr

-Nebûna perwedeya bi zimanê Kurdî

-Xwedî derneketina  Zimanê Kurdî ji bal Kurdan ve

-Nebûn û neafirandina  Hişmendîya Neteweyî

çapkirin û kirîna pirtûkên Kurdî pirr hindek e.Her wiha gelemperî Weşanxaneyên Kurdî xwedî stratejîya frotinê nînin.Bo pêkanîna bazarêk neteweyî rêveberîya navendî pêwstê ev yek li Kurdan de astengeg din e.

Ji Çar Perçeya Kurdistanê Navên Hin Weşanxaneyên Kurdî

Avesta, Belge, Pêri, Fırat, Doz, Çıma, Koral, Beybûn, Melsa, Bajar,Çarçıra,Weşanên Welat, Weşanên Jiyana Rewşen, Deng, Scala, Weşanên Enstitüya Kurdi, Komal, Nûbihar, Berfin-Kora, Pelê Sor,Metis-Akyüz,Bajar, Belge,Sara,Dengê Kurdıstan, Mem,Weşanên M,Weşanên Apec

Elfebeya Kurdî

Di mejûyê de zimanê Kurdî elfebeyên cûda hatiye nûsîn.

Elfebeyên sereke ku di zimanê Kurdî de de hatine bikaranîn û hê jî tê bikaranîn.

-Elfebeya Dewra Medan(Nivîsa bizmar): Ji aliyê Medan ve hatiye bikaranîn.

-Elfebeya Aramî: Hin belgeyên ku bi vê elfebeyê di sala 88 B.Z de hatinê nivîsandin.

-Elfebeya Avesta: Pirtûka pîroz ya ola Zerduşî  de vê elfebe jatiye bikaranîn.

-Elfebeya Pelewîya Kevn: Bi vê elfebeyê pirtûka Sorani Dinkard hatiye nivîsandin.

-Elfebeya Masi: Li agahîka ku Ibn Wehşiye di pirtûka xwe ya sala 855 de nivîsandiye diyar dike ku bi vê elfebeye 3 pirtûkê Kurdî dîtiye.

-Elfebeya Kurdên Êzidî: Pirtûkên piroz yên Ezidîyan Kitêbê Cilwe,Misfeha Reş bi vê elfebeye hatiye nivîsandin.

-Elfebeya Kurdî ku ji tîpên Kîrîlî pêk hatiyê: Kurdên ku li xakên Sovyeta berê de dijîn bikartînin(Salên dawîn de êdî wekî berê nayê bikaranîn).

-Elfebeya Kurdî ku ji tîpên Erebî pêk hatiyê: Kurdên Kurdistana Azad û Kurdistana Rojhilat bikartînin.

-Elfebeya Kurdî ya Latinî: Elfebeya ku Kurdên Kurdistana Bakur,Kurdistana Rojava,Ewrûpa û Rûsaya bikartînin û elfebeya hevbeş a pêşarojê ye.  

Bo nimûne elefebeya ku di çapekî pirtûkê pîroz yê Ezîdîyan Kitêbê Cilwe de hatiye bikaranîn wekî elfebeya Ereb nivîsandina wî ji rast ber bi çep lê cûda û cihêreng bû.

Disa hin gelên cûda wekî Sûryanî û Ermaniyan di rabirdû de bi elfebeyên xwe yên neteweyî gelek pirtûkên Kurdî nivîsandin e.Piştî ku ola Îsalam bi darê zorê Kurdan re hat pejirandin,wek civakên din yê Misiliman Kurd jî elfebeya Erebî bi bi mecbûrî derbasî elfebeya Erebî bûn.Ev rewş ku egera bêsiûdî û dabeşbûna ziman bû heta salên 1930’î berdewam kir.

Xwendin û nivîsandina zimanê Kurdî  ji ber helwestên zorbarî û bi yasayên ji mirovahîyê der hatibû qedexe kirin ketibû asta herî kêm.Tenê "feqî" û "mela" yên ku di medreseyan de perwerdeya olî bi zimanê Kurdî girtibûn istisnaya vê yekê bûn.Berhemên Kurdî yên kevn ku bi vê elfebeyê hatibû nivîsandin  feqî û melayan ve ji ber ku elfebeya Erebî dizanî bûn hat parastin.Lê ji ber perçe bûna Kurdistanê,nebûna elfebeyekî standart û nabûna delfeta perwerdeya Kurdî û ji ber ku Komara Tirk xwendin û nivîsandina Kurdî qedexe kiribû nifşên Kurd ji delfeta xwendina  qezenca bi sedal salan; berhemên nivîskî yên Kurdî bêpar man.Di vê çerçoveyê de pira di navbera nifşên û nifşên berê de hat rûxandin. Ji nifşên nû lêkolînvanên wêrek jî ji ber ku elfebeya Erebî nizanîbûn berhemên Melayê Cizirî,Ehmedê Xanî,Elî Heriri,Feqiya Teyran ku hemû dewlemendiya zimanê Kurdî diparêzin nikarîbûn bixwînin.

Zimanzanên Kurd bo ji holê rakirina kêşeya elfebe cara yekem 1918’an de dest bi xebatê kirin ku hin vê demêde Komara Tirk ne hatibû damezirandin û Tirk derbasî elfebeya latinî ne bûbûn.Lê temam kirin û bikaranîna elfebeya latinîya Kurdî sala 1932’ê de pêk tê.Cara yekem di sala 1918’de ji aliyê elfebeya latini pirtûka bi navê Elîfba Kurdî ku aliyê Mîr Celadet Elî Bedirxan(1893-1951) ve hatibû nivîsandin de hat bikaranîn.Di wan salan de li Başurê Kurdistanê hewldanên Xelîl Xeyalî û Tewfiq Wehbi hêvîyên Bedirxan mezin kiribû.Kovara Jîn ku di vê demê de li Kurdistana Bakur dihat weşandin ji yekem hejmara xwe û pêve li beramberî rexneyên tund dihat.Çinkî gelek tîp ji dervey wateya xwe ya rastîn dihat bikaranîn û ji derdorên zimên û xwendevanan rexneyên tund dihat.Rêveberên kovarê jî wiha bersiv dida ”Ka em çi bikin,zimanekî arî encax bi elfebeyekê samî wiha tê nûsîn”(*). Piştre jî elfebeya latini di kovara ku ji aliye Celaled Elî Bedirxan ve hat derxisin de-ev kovar kovara Hawar(1932-1944) bû- jî hat bikaranîn.Bi vê avahî zimanê Kurdî bi taybetî Kurmancî derbasî elfebeya latinî kiribû.Kurdistana Başur û Rojhilat ji ber ku dewletên ku wan perçeyên Kurdistanê dagirkirine elfebeya wan a fermî elfebeya Erebîye,elfebeya latinî re entegre nebûn.

Di dema me de di Kurdistana Bakur,Kurdistana Başur-Rojava,Ewrûpa û Rûsya(li gel elfebeya Kirîlî) elefebeya Latinî,li Kurdistana Başur û Kurdistana Rojhilat de elfebeya Erebî tê bikaranîn.Kurdistana Başur de televizyonan û hin kovarên Kurdî,hin malperên înternetê û hin pirtûkên  Kurdî ku tên çap kirin de elfebeya Latinî tê bikaranîn û xebatên bi vî rengî jî zêde dibin.Lê zimanê ku,zimanê 40-45 mîlyon mirovan be elfebeyek yekgirtî yê vî zimanê nebe.Ev jî malkambaxîya me ya Kurdane.

Bo pêkhatina yêkîtîyê dizimanê Kurdî de hewceye ku Kurdistana Azad bi temamî derbasî elfebeya latinî be.Bo vê yekê jî divê Hikumeta Kurdistanê,Parlemena Kurdistanê û hemû dezgehên têkîldar dest bi xebatê bikin.Di Konferanseke mezin û girseyî a zimanê Kurdî ku ji layê Dewleta Federal a Kurdistan û akademîyên li Kurdistana Azad were çêkirinde biryara derbas bûna elfebeya latinî were girtin.Divê ev konferans bi tevlîbûna ji her perçeyên Kurdistanê hemû kes û sazîyên pêwen were li dar xistin.Her wiha bo zaravayên Kurdî jî çareserîya herî baş yekxistina rêzimana pêşketiya Kurmancîya Jor û Kurmancîya Jêr di gelek waran de standatize bûye ye.Bi vî avahî him zimanekê standart pêk were him jî ji qezenc û rabirdûya xwe qut nebe.

Medyaya Kurdî û Teknolojî

Wekî tê zanîn  rojnamevaniya kurdî bi Rojnameya Kurdistan ku di sala 1898 an de derdiketîye destpêdike.Ev rojname 22 Nîsanê de dest bi weşanê kirîye.22 ya Nîsanê lewma wekî salvegera rojnamegerîya Kurdî tê pîroz kirin û li Kurdistana Başûr jî ev roj bi awayekî fermî wekî roja “Rojnamegerîya Kurdî” tê qebûl kirin.Ev rojname di sirgunê de derket holê ango mejûya rojnamegerîya Kurdî di sirgunê de derdikeve holê.Rojnameya Kurdistan ji alîye Miqdad Mîdhet Bedirxan ve li Qahîreyê hatîye derxistin.

Piştî Miqdad Mîdhet Bedirxan birayê wî Ebdurrehman Bedirxan dest bi weşandina wê kir.Rojnameya Kurdistan piştî Qahîre li Swîsre û Londonê jî hatîye derxistin.Hejmarê dawîya Rojname Kurdistan (no: 30-31) 14 adar di sala 1902 yê derket.Destpêbûna rojnamegerîya Kurdî li gorî ciranên me -wek Tirkan- pirr dereng nîne.Belam Medyaya Kurdî ji ber astengî û berbestîyên bêdawî bi qasê cîranên me bilêz pêşneketîye.

Ji vê demê pêve bi sedan kovar û rojname li grî delfetan rolên xwe belavkirina bîrûbawerîyên peşketinxwaz û çandî û neteweyî de lîstin.Kovarên wek Gelawêj û Hawar jî mînakên herî ya vê yekê bû.Di sala 1932'an de li şamê kovara bi navûdeng Hawar dest bi weşanê kir.Xwedîye wê kovarê Celaled Elî Bedîrxan bû dîsa Bedîrxanek di dîroka Kurdan de guhertin û erxekek mezin pêk anî.Hawar bi tîpên latinî dest bi weşanê kiribû.Cara yekem bu ku elfebeya latinî bo kurdî dihat cêbecekirin.Kovara Gêlawêj jî di demê xwe de bi rastî jî stêra geşa rojnamegerîya kurdî bû.

Bi dûv dehan sal XEBAT TV ku li Duhokê di sala 1992an de hate damezirandin û hin jî bi navê K.TV-DUHOK weşan dike, televîzyona yekemîn a bi Kurdî di nava Kurdistan da bû.MED TV ku li derwey Kurdistanê hatibû damezirandin yekemîn televîzyona Kurdî bû ku netewî,satalaytî-navneteweyî weşan dikir

Rewşa mediyaya Kurdîya îroyîn astekî başde ye.Lê hin jî pirsgirîkên wekî dezgeh bun,profesyonelî,kêm buyîna reklam û rewşa aborîya dijwar,meseleya elfeba,ji xeynî Kurdistana başur astengên dewletên dagirkerên Kurdistanê,keşeya partîvanî û ne serbixwe buyîna medyaya Kurdî  û hwd... berdewamin.Keşêyek din jî meselaya sîyasîye.organên mediyaya Kurdî girêdayê partîyane.Li cîhanê jî %100 media ne sebixweye.Helbet ev tişteke xwezayîye.Lê dive rojnamegerîya Kurdî xwe nêzî serxwebunê re bikşîne.Divê çapamenîya Kurdî Kurdperwerî,niştimanperwerî,demokratîk,modern,profesyonel bûn,rast bûn,sirûşthezî,rizgarî û pêşketina Kurdistan û berjewendîya gelê Kurd wekî esas bipejirîne.

Îro piranîya wan li Kurdistana Azad,nêzî 500 kovar,50 rojname weşanê dikin.Ji vana 3 rojname ku li Kurdistana Azad weşan dikin rojnameyên rojana ne.Li Kurdistana Bakur û Rojhilat rojnameyên hefteyî,panzdehrojî jî heye.Li Kurdistana Azad ji 20ê zêdetir televizyonên Kurdî heye ji vana 3 televizyon bi navê Kurdistan TV,ZagrosTV û Kurdsat TV bi avayekî satalaytî weşanên xwe didomînin yên din jî bi şêweyekî cigayî-hêremî weşan dikin.Biqasî wan jî radyo li Kurdistana Azad weşanên xwe berdewam dikin.Her wiha li Kurdistana Azad bi navê Pêyamnêr Ajansa Dengûbasên Kurdî sala 2005an de bi avayekî fermî dest bi weşanê xwe kir.Her wiha li Ewrûpayê jî 3 televizyonê satalaytî heye.Her wiha ser înternetê ji her perçeyên Kurdistan û Ewrûpa bi sedan malper heye ku di medyaya Kurdî ya Înteraktif-Online de cih digrin.

Ji ber ku înternet cihêkî azade,erzane û sînoran nasnake gelê Kurd jî bi hêsanî xwe înternetê de gihandin astekê baş.Em rewşa Cihanê jî bidin ber çavan ku edî medyaya elektronîk her roj girîngîya xwe zêdetir dike pêwistîya pêşketina medyaya Kurdî ya elektronîk derdikeve holê.Ger înternet hin zêdetir berdarî were bikaranîn him sêra medyaya Kurdî cûdatir be him jî têkarîya înternetî di jiyana civakîya Kurd de û pêşetina rewşa politik a Kurdistanê jî zêdetirîn be.

Zimanê Kurdî li gor delfetan cihê xwe hêdî hêdî di teknolojî de digre.Ji xeynî sedan(heta hezaran) malperên Kurdî, îro sistemên kompîterê jî bo zimanê Kurdî tên wegerandin. Eksplorera(explorer) bi navê OPERA ku li cîhanê de pir tê bikaranîn jî bi kurdî hate amade kirin û malpera fermî ya Operayê de hat weşandin.Ji xeynî opera bernameyên malpersazî,eksplorerê,sohbetê(wek skype),ferhengên elektronîk,girafik-wênesazî û bernameyên ofîsê tên wergerandin.

Televizyonên Kurdî ku ser Satalayt û Internetê weşan dikin.

Kurdistan TV   www.kurdistan.tv 

KURDsat TV     www.kurdsat.tv  

ZAGROS TV     www.zagros.tv

TÎŞK TV         www.tishktv.net

Rojhilat TV  www.rojhilat.tv

Komala Tv   www.komalah.org

MMC TV

Me TV          www.metv.com

Roj TV         www.roj.tv

Seher TV       www.sehertv.com

 ROJAVA TV      www.rojava.com

Hin Televizyonên Kurdî ku ser dayendeyên bejayî wean dikin.

GULAN TV,XAK TV,PERWERDE TV,TELEVİZYONÎ GELÎ KURDİSTAN,PUK TV,S TV,U TV,KCP TV,KTV,KTV-DUHOK...

Hin Radyoyên Kurdî ku Ser Satalayt, weşan dikin.

Dengi Geli Kurdistan,Kurdistan Radio,Dengi Kurdistan 2,Newa Kurd Radio,Dengê Mezopotamya,Radyo Kurdistana Rojava

Hin Radyoyên Kurdî ser Internet û bi şêweya bejayî weşan dikin.

Radyo Dengê Aşitî,Radio VOA[Beşa Kurdî],Radyo Gulan,Xak FM,Radyo Azadî,Radyo Aşitî,Radyo Nûjen,Radyo ERF[Beşa Kurdî],Hawar Radyo,Dengî Kurdistanî Rojhilat,Radyo Komaleh,Radyo Zeyale,Radyo SBS[Beşa Kurdî],Radyoya ÎRAN[Beşa Kurdî],Radyo MULTÎ-KULTÎ [Beşa Kurdî],Radyo Rêbir,Kurd Hits Radio

Hin Rojnameyên Kurdî.

Peyama KURD(Ewrûpa)  

Dema Nû(Bakûrê Kurdistanê)  

A.Welat(Bakûrê Kurdistanê)   

Xebat(Kurdistana Azad)  

Kurdistanî Nwê (Kurdistana Azad)  

Kurdistan Report(Kurdistana Azad)  

Evro (Kurdistana Azad)  

Behdînan(Kurdistana Azad)  

Agirî(Kurdistana Azad)  

Hawlatî(Kurdistana Azad)  

Awene(Kurdistana Azad)  

Mîdya(Kurdistana Azad)  

Dahênan[K.A](Kurdistana Azad)  

Beyanî(Kurdistana Azad)  

Resen(Kurdistana Azad)  

Kurdistana Rojhilat(Rojhilatê Kurdistanê)  

Aso(Kurdistana Azad)  

Emro(Kurdistana Azad)  

Deng[K.S]

Rêgayê Kurdistan(Kurdistana Azad)  

Alay Azadî[K.A](Kurdistana Azad)  

Şoriş(Kurdistana Azad)  

Şirwan[R.K](Kurdistana Azad)  

Serdemî Nû[K.A](Kurdistana Azad)  

Hewal[K.A] (Kurdistana Azad)  

Hin Kovararên Kurdî

Kurdistana Azad

Nûbûn ,Xewn,Gulan,Raman, Sîxurme ,Vejîn, Şîrove, Lalêş , Zanko , Hengaw ,Têkist, R.Kurdistanî,Wire,Rewan, Kolare,  ZengûBeng ,Sibaî  , Ranîya ,Yasa,Haşteûheşt,P.Mirovayatî,Kenarî,Kurdistanî Î. Vajeh,Pêşeng,Baneroj, Gulan, J.Nwê,Karwan,Xak,Peyv, Duhok,Metîn,Serweran,Zianawa,Nuserî Kurd,Peyam,Medeniyat,Rebaz,Zeng, Pişkko,Ronahî, Hetwan,Serdem,Silêmanî,Rayan,Kange,Rojî Gel Mehabad,Basere,Papûle……….  Li Kurdistana Azad nêzî 400 kovar derdikeve.

Kurdistana Bakur

Deng ,KeWar ,Serbestî-Tr,Kovara W,Nubîn ,Kürt Solu ,Gula Tamara ,Dem ,Kulîlka Ciwan ,Dergûş,Çirusk, Tûrik(Qerfî),Zembîlfiroş, Zend,Tîroj,Tîgrîs ,Esmer ,Vate ,Nûbihar ,Mizgîn,Kevan

Kurdistana Rojhilat

Şoreş,Aso,Tişk,Awêna,K. Lawan ,K. Jinan ,Mehabad ,Zebar ,Ruwange

Li Ewopa û ser înternetê

Birnebûn, Roja Nû ,K. Veger ,Dugir ,D.Ezîdîyan,Jiyanewe ,Kurdistan H.,Pênus ,Qendîl ,Roş Baş,Zevî,Gazing,Rabûn,Zanîn,Dengê Bakur,Armanc ,D.Mezluma,Arşiva Nudem, Mehname,Nirxandin,Şujin ,Êvar Baş,Helbestvan,Arşiva Nivîs

Weşanên Online/Nûçe Agahî