|
 Rewþa
giþtî yê medyaya Kurdî û cihê medyayê di têkoþîna serxwebûna Kurdistan û
pêþxistin-parastina þaristanîya Kurdî de
SERHAD
B.RÊNAS
22
Nîsan(Avrêl), 2007
|
Berga pêþîn a
yekem rojnameya Kurdî / “Kurdistan” / 1898-1902
|
Rojnamevaniya
kurdî bi rojnameya Kurdistan ku di sala 1898 an de derdiketîye destpêdike.Ev
rojname 22 Nîsanê de dest bi weþanê kirîye.22 ya Nîsanê lewma wekî salvegera
rojnamegerîya Kurdî tê pîroz kirin û li Kurdistana Baþûr jî ev roj bi
awayekî fermî wekî roja “Rojnamegerîya Kurdî” tê qebûl kirin.Ev rojname di
sirgunê de derket holê ango mejûya rojnamegerîya Kurdî di sirgunê de
derdikeve holê.Rojnameya Kurdistan ji alîye Miqdad Mîdhet Bedirxan ve li
Qahîreyê hatîye derxistin.
Piþtî Miqdad Mîdhet Bedirxan birayê wî Ebdurrehman Bedirxan dest bi
weþandina wê kir.Rojnameya Kurdistan piþtî Qahîre li Swîsre û Londonê jî
hatîye derxistin.Hejmarê dawîya Rojname Kurdistan (no: 30-31) 14 adar di
sala 1902 yê derket.Destpêbûna rojnamegerîya Kurdî li gorî ciranên me -wek
Tirkan- pirr dereng nîne.Belam Medyaya Kurdî ji ber astengî û berbestîyên
bêdawî bi qasê cîranên me bilêz pêþneketîye.
Ji vê demê pêve bi sedan kovar û rojname li grî delfetan rolên xwe
belavkirina bîrûbawerîyên peþketinxwaz û çandî û neteweyî de lîstin.Kovarên
wek Gelawêj û Hawar jî mînakên herî ya vê yekê bû.Di sala 1932'an de li þamê
kovara bi navûdeng Hawar dest bi weþanê kir.Xwedîye wê kovarê Celaled Elî
Bedîrxan bû dîsa Bedîrxanek di dîroka Kurdan de guhertin û erxekek mezin pêk
anî.Hawar bi tîpên latinî dest bi weþanê kiribû.Cara yekem bu ku elfebeya
latinî bo kurdî dihat cêbecekirin.Kovara Gêlawêj jî di demê xwe de bi rastî
jî stêra geþa rojnamegerîya kurdî bû.
Bi dûv dehan salan XEBAT TV ku li Duhokê di sala 1992an de hate damezirandin
û hin jî bi navê K.TV-DUHOK weþan dike, televîzyona yekemîn a bi Kurdî di
nava Kurdistan da bû.MED TV ku li derwey Kurdistanê hatibû damezirandin
yekemîn televîzyona Kurdî bû ku netewî,satalaytî-navneteweyî weþan dikir û
destpêkea þoreþeke di medyaya Kurdî de.
Li bakûrê Kurdistanê yekem rojnameya xwerû Kurdî (ji xeynî rojnameya
“Rojname” tenê hejmarek wî derket) rojnameya Welat e û 1992’an de dest bi
weþanê kirîye.jixwe 1992 di hemû perçeyên Kurdistanê de werçerxanek
girînge.Bizûtneweya rizgarîya Kurdistan li her beþê Kurdistanê de geþtir
bû.Hemû bajarên Kurdistanê de serhildanên mezin pêkdihat.Li bakurê
Kurdistanê hesta neteweyî bilind bû bû.Di serî de Amed,Þirnex,Merdîn,Wan û
gelek bajarên bakurê Kurdistanê serhildanên mezin çêdibû.Li baþurê
Kurdistanê têk çûna þoreþê, qetlîamên ser xalkê Kurdistan ku ji alîyê rejîma
Iraqê dihat kirin morela gel xirab kiribû.Karesatên wekî anfal,Helebce
hêvîya gel þikandibû.Lê sala 1992an de gelê Kurd li baþûr delfetek baþ bi
dest xistin û cara yekem gelê Kurd bi hêvîyen mezin hilbijartina Parlemana
xwe çêkir.Edî beþekî Kurdistan ne bin destê dagirkeran bû.Pêþketinên sîyasî
dibû sedema pêþketina çapamenîya Kurdî jî.Piþtî vê demê bi dehan rojname û
kovar vebûn û hatin girtin.
Erkên medyaya
Kurdî û kêmasîyên bingehîn
Rewþa medyaya Kurdîya îroyîn astekî baþ de ye.Ji ber ne serbixwe buyîna
Kurdistan bi temamî rêkûpek bûyîna medyaya Kurd ne gengaze.Kêþeya zaravayan
jî mîna berê ne mijareke ku di nava gelê Kurd de bibe egera sar bûyînê.
Medyaya Kurdî di salên dawî di hemû beþên medyayayê pêþdikeve.Niha bi dehan
tv û radyo,weþanên înteraktîf ya nûçe û agahîyan(malper),bidehan rojname û
bi dehan kovar li Kurdistana Azad,li hemû beþên Kurdistanê û li Ewrûpa
weþanê dikin.
Lê hin jî pirsgirîkên wekî dezgeh bûn,profesyonelî,kêm bûyîna reklam û rewþa
aborîya dijwar,meseleya elfeba,ji xeynî Kurdistana baþur astengên dewletên
dagirkerên Kurdistanê,keþeya partîvanî û ne serbixwe buyîna medyaya Kurdî û
hwd... berdewamin.Keþêyek din jî meselaya sîyasîye.Organên bi giranî medyaya
Kurdî girêdayê partîyane.Li cîhanê jî %100 medya ne sebixweye.Helbet ev
tiþteke xwezayîye.Lê dive rojnamegerîya Kurdî xwe nêzî serxwebunê re
bikþîne.
Divê çapamenîya
Kurdî Kurdperwerî,niþtimanperwerî,demokratîk,modern,profesyonel bûn,rast
bûn,sirûþthezî,rizgarî û pêþketina Kurdistan û berjewendîya gelê Kurd wekî
esas bipejirîne.
Sedemên bi vî rengî û hin sedemên din jî dibe asteg ku medyaya Kurdî
bigehêje asta medyaya Cîhanî.
Ger Kurd di vê konaxê de medyayê di zûtirîn dem de negihênin asta navnetweyî
wê zirarê vê yekê bo hemû têkoþîna netweya Kurd û pêþketina Kurdistanê
bigehe.
Ji ber ku medya li Kurdistanê ne hêza çaremîn belkî hêza duyemîne jî.
Di belaviya erk û xebatan ya di têkoþîna serxwebûna Kurdistan û
pêþxistin-parastina þaristanîya Kurdî û pêþketina aborî de bareke mezin bi
qasê partî û rexistinan dikeve ser milê medyaya Kurdî.wisa dixuye ku ji ber
pêþketinên global di warê teknolojî û medyayê de ger Kurdistan bi temamî
serbixwe be jî êdî girîngî û hêza medyayê li kurdistanê ji rêza duyemîn
kêmtir nebe.
Îro piranîya
wan li Kurdistana Azad,nêzî 500 kovar,50 rojname weþanê dikin.Ji vana 3
rojname ku li Kurdistana Azad weþan dikin rojnameyên rojana ne.Li bakûrê
KurdistanÊ rojnameya Azadiya Welat ku dest bi weþana rojene kir û bi vî
avayî bû yekem rojnameya rojane ya bakûrê Kurdistanê.Her wiha li Kurdistana
bakûr û rojhilat û baþûrrojava rojnameyên hefteyî,panzdehrojî jî heye.Li
Kurdistana Azad ji 20ê zêdetir televizyonên Kurdî heye ji vana 3 televizyon
bi navê Kurdistan TV,ZagrosTV, Kurdsat TV, Gelî Kurdistan Tv û Tv Newroz bi
avayekî satalaytî weþanên xwe didomînin yên din jî bi þêweyekî cigayî-hêremî
weþan dikin.Biqasî wan jî radyo li Kurdistana Azad weþanên xwe berdewam
dikin.Her wiha li Kurdistana Azad bi navê Pêyamnêr Ajansa Dengûbasên Kurdî
sala 2005an de bi avayekî fermî dest bi weþanê xwe kir.Her wiha li Ewrûpayê
jî 6 televizyonê satalaytî heye.Her wiha ser înternetê ji her perçeyên
Kurdistan û Ewrûpa bi sedan malper heye ku di medyaya Kurdî ya
Înteraktif-Online de cih digrin.
Ji ber ku înternet cihêkî azade,erzane û sînoran nasnake gelê Kurd jî bi
hêsanî xwe înternetê de gihandin astekê baþ.Em rewþa Cihanê jî bidin ber
çavan ku edî medyaya elektronîk her roj girîngîya xwe zêdetir dike pêwistîya
pêþketina medyaya Kurdî ya elektronîk derdikeve holê.Ger înternet hin
zêdetir berdarî were bikaranîn him sêra medyaya Kurdî cûdatir be him jî
têkarîya înternetî di jiyana civakîya Kurd de û pêþetina rewþa politik a
Kurdistanê jî zêdetirîn be.
Rewþa îroyîn ya
Medyaya Kurdî
Piþtî destpêka salên 2000î wekî hemû Cîhan,Kurdistan jî xwe guhert.Belê
Kurdistan hin jî ne serbixwe ye,hin jî ne yekbuyîye.Lê gelê Kurd li gel hemu
þaþitî û xete yên xwe,niha asta geþepêdan de ye.Tevgera netewîya Kurd hêdî
hêdî fêrî xwe helsengandine dibe.Teknolojî di leha xalkê Kurd de
pêþdikeve.Kurd nêzî hev dibe.Buyerake li Hewlêr an Qamiþlo,Amed an jî
Mehabad dikare Kurdên hemû perçeyê rake ser pîyan.Di vê tiþtî de bandora
herî mezin bi pêþketina teknolojî û livdarbuna hiþmendîya neteweyî gelê
Kurde.
Jixwe ji ber ne serbixwe buyîna welatê Kurdan bi %100 rêkûpek bûyîna
mediyaya Kurd ne gengaze.Kêþeya zaravayan jî mîna berê ne mijareke ku di
nava gelê Kurd de bibe egera sar bûyînê.Tenê hin pirsgirêkên teknîkî derdixe
holê.Bi bikaranîna yek elfebe dibe ku ev problem jî ji holê rabe. Êsta bi
dehan rojname,bi dehan tv û radyo,bi sedan kovar,bi hezaran jî malper hene.Û
heta niha ji dûhezarî(2000) zêdetir kovar,belawok û rojnameyên kurdî
derketîye.
Medyaya Kurdî di salên dawî di hemû beþên medyayayê pêþdikeve.Niha bi dehan
tv û radyo,weþanên înteraktîf ya nûçe û agahîyan(malper),bidehan rojname û
bi dehan kovar li Kurdistana Azad,li hemû beþên Kurdistanê û li Ewrûpa
weþanê dikin.
Televîzyonvanîya Kurdî
Îro piranîya wan li Kurdistana Azad,nêzî 500 kovar,50 rojname weþanê
dikin.Ji vana 3 rojname ku li Kurdistana Azad weþan dikin rojnameyên rojana
ne.Li Kurdistana Bakur û Rojhilat rojnameyên hefteyî,panzdehrojî jî heye.Li
Kurdistana Azad ji 20ê zêdetir televizyonên Kurdî heye ji vana 3 televizyon
bi navê Kurdistan TV,ZagrosTV û Kurdsat TV bi avayekî satalaytî weþanên xwe
didomînin yên din jî bi þêweyekî cigayî-hêremî weþan dikin.Ji Kurdistana
Azad di demekê nêzîk de TV Gelî Kurdistan jî wê bi avayekî satalaytî dest bi
weþanê xwe bike.
Kurdên Kurdistana Rojhilat jî weþanên wek Tiþk TV li Parîsê kenalek kurdî nû
û rêxistina Komala ser satalytê televizyonek bi navê Rojhilat TV vekiribûn
niha jî binavê KOMAL TV televizyonek din vekirin.Bi vê avahî televîzyonên
Kurdî ku ser satalaytê weþan dikin (Kurdistan TV,Zagros TV,KurdSat
TV,Rojhilat TV,Tîþk TV,Komal TV,Roj TV,MMC[Qenala Mûzîka Kurdî],Me TV,Rojava
TV) têvî Seher TV(Beþa Kurdî) gihêþte 11.
Medyaya nivîskî ya Kurdî (rojname û
weþanên online)
Medya 3 þaxên sereke pêk tê
1-Medyaya Dîtbarî-Bihswarî(tv-radyo)
2-Medyaya Çapkirî
3-Medyaya Online(Medyaya nû)
Heta edî em dikarin 2-3 bikin þaxekî û bêjin medyaya nivîskî jî.Lê
rojnameyên ser înternetê ji xeynî nivîsan dîmen û materyalên înteraktÎf
pêþkeþ dikin.Yanî girîngî û cîha 3 ji 2 zêdetir dibe.
Yanî êdî rojnamegrîya nivîskî bi 2 avahî tê meþandin.Yekemîn bi þêweya
klasik bi avayekî çapkirî yê dûyemîn jî weþana ser înternetê ye.Êdî giranîya
weþanên înternetê zêde dibe û him ji ber avantajên aborî û him jî bilêzî û
delfeta pêþkeþkirina naveroka bi wêne,deng û dîmen rojnamyên açpkirî jî hêdî
hêdî berê xwe didin ber înternetê.
Rojnameyên me (weþanên çap kirî) piranî ne rojaneye û hinek wan jî ne vedorî
derdikevin.3 rojnameya Kurdî a rojane heye. Piranîya wan wekî rewþekê
xwezayî li Kurdistana Azad derdikevin.Rojnamegerîya Kurdî li bakur rewþekê
xirab de ye.Rojnameyek rojane tûneye.Rojnameyên ku derdikevin jî zêde nayê
firotin.Ev rewþ jî bi girêdayê rewþa sîyasî û perwerdehîya bakurê Kurdistanê
ye.
Li Kurdistana Azad piþtî rojnameya Xebat û Kurdistanî Nwê rojnameya sêyemîn
ya rojane bi navê Kurdistan Report dest bi weþanê xwe kir.Li Kurdistana
Bakûr kêm be jî hin rojname û kovar jî weþanên xwe didomînin.Azadiya Welat
niha yekne rojnameya rojane ya bakûrê Kurdistanê ye.
Ser înternetê ji her perçeyên Kurdistan û Ewrûpa bi sedan malper heye ku di
medyaya Kurdî ya Înteraktif-Online de cih digrin.Ji ber ku înternet cihêkî
azade,erzane û sînoran nasnake gelê Kurd jî bi hêsanî xwe înternetê de
gihandin astekê baþ.Em rewþa Cihanê jî bidin ber çavan ku edî medyaya
elektronîk her roj girîngîya xwe zêdetir dike pêwistîya pêþketina medyaya
Kurdî ya elektronîk derdikeve holê.Ger înternet hin zêdetir berdarî were
bikaranîn him sêra medyaya Kurdî cûdatir be him jî têkarîya înternetî di
jiyana civakîya Kurd de û pêþetina rewþa politik a Kurdistanê jî zêdetirîn
be.
Hemû malperên kurdî nakevin kategorîya medyaya Kurdî.malperên ku dikevin
banê "Medyayê" cih bigrin.Weþanên ku giþtî be jî ser mijareke be jî divê
nûçe û agahîyan biweþîne û ne malpereke statik be an go weþaneke ku tê
nûkirin em dikarin wek weþaneke medyayê bihesibînin.Ji xeynî weþanên nû û
agahîyan wê malperên tv û rojnameyên Kurdî jî di nava weþanên nûçe û
agahîyan de cîh bigirin.Malperên din ne malperên medyayê ne ew dikevin mijar
û kategoriyên din.
Niha gelek weþanên online yên Kurdî ji gelek weþanên çap kirî zêdetir bi
bandorin û gelek weþanên ku ji alîyê þexsên serxwe hatine vakirin ji weþanên
hin partîyên 20-30 salî serkeftirîn weþanê dikin.Weþanên nûçeyan yên xwerû
ser înternetê weþanê dikin -çi taybet çi yên partiyan/ çi malper çi ajans -
wek NEFEL,PUK MEDYA,PEYAMNER,DÎHA,ANF,HAWAR DENGÛBAS,NETKURD,ROJA
KURDISTAN,RIZGARÎ, SERXWEXT, DIYARNAME,AMÛDE,HEWLÊR POST,KURISTAN DAILY
NEWS, KURDISH MEDIA,NEWROZ,GELAWÊJ, AVESTA KURD,KURDISTAN ONLINE,KURDISTAN 4
NEWS, çend mînakên baþ ya vê yekê ne.
Bi taybetî di salên dawîn de li Kurdistana azad hejmara weþanên nûçe yên
online gelek zêde bû ji alîyê girseyeke mezin a xwendevanan Kurd ve tên
þopandin.Medyaya online hêz û lêzeke mezin da medyaya giþtî ya Kurdî û gelek
rojnameger û nivîskarên nû tevlî kerwana medyaya Kurdî bûn.
Li bakûrê Kurdistanê jî li gel qelsiya xwendina Kurdî pêþketineke ber bi çav
derket holê.
Yekem gruba medyaya interaktif ya Kurdî ku di pêgehê wê deweþanên
nûçe-dengûbas,çand û curbecûr heye bi navê HAWAR KURDISTAN MEDIA GROUP
(www.hkmg.net) 25 Kewçêra 2005an de hat vekirin.
HAWAR DENGÛBAS di salekî bi hezaran nûçe û gotarên cur bi cur gihand
xwendewanan.Her wiha wekî di bûyera Þemzînanê,nexweþîya þewba çûkan de,di
qeyrana karîkatûrê de,bûyerên li Amedê de ,Newroza 2005'an de ji gellek
weþanênên kurdistan û Cîhanê zûtir xwendewanên xwe agahdar kir û derbarê
gellek kêþeyên civakî û sÎyasÎya neteweya kurd de xwendewanên xwe agahdar
kir.Weþaneke din ya HKMG bi navê KURDISTAN-NETEW (www.kurdistannetew.net) di
Medyaya înternetê ya Kurdî de cîhê xwe girt.
Her wiha;
-Malpera nasandina Albûmên
Kurdî.Þîroveyên Ser Mûzika Kurdî.Mejûya Mûzika Kurdî MÛZÎKKURD
www.muzikkurd.com
-Weþana wêjeya Kurdî ye.Nûçeyên pirtûkên nû yên Kurdî û pêþketinên nû ji
wêjeya Kurdî WÊJEÛZIMAN.com
www.wejeuziman.com
-Malpereke ser medyaya Kurdî ye.MEDYAYAKURD.com yekem portala medyaya Kurdî
ye.Naveroka MEDYAYAKURDI.com Dîroka Medyaya Kurdî,pêþveçûnên dawîn û
navnîþanên hemû dezgehên medyaya Kurdî heye.
www.medyayakurdi.com
-Yekemîn Portala nûçe,agahî û nivîsên Zanist û Teknolojî ya Kurdî.www.zanistuteknoloji.com
-Nûçeyên nû ji cîhana sînemaya Kurdî.Dîroka Sinemaya Kurdî.Antolojîya Filmên
Kurd SÎNEMA KURD.com
www.sinemakurd.com
-Yekemîn weþana aborîyê bi zimanê Kurdî ye.Nûçeyên derbarê aborîya
Kurdistanê ABORÎKURDISTAN.com
www.aboriyakurdistan.com
-Hemû Navnîþanên Sazî,Organên Medya,Rêxistin,Dezgeh,Malperên Fermî û hwd…ên
Kurdistan KURDISTAN MALPER.com
www.kurdistanmalper.com
-Zanyarîyên di derbarê dirok,Hikumet,Parlemen,Wezatet û hwd. ên Dewleta
Federa ya Kurdistan de DEWLETA FEDERE YA KURDISTAN
www.dewletakurdistan.com
weþanên din ya HKMG ye ku weþanên xwe didomînin.
Radyovanîya
Kurdî
Radyovanîya Kurdî li ser satalaytê di salên 2004 û 2005ê de pêþketinek
girîng çê bû.Radyoyên Kurdistan Radio,Zagros Radio,Radyo Duhok,Dengê Gelî
Kurdistan,Radyo Rojhilat,Radyo Rojava û Newa Kurd Radio cihên xwe di nav
medyaya Kurdî de girtin. Niha Baþûrê Kurdistanê li ser pêla FM gelek
radyoyên Kurdî heye.
Li bakûrê Kurdistanê hin rodyoyên herêmî jî –wekî Gun Radyo- weþana Kurdî
dikin.Radyoyên ku li ewrupa û ser întenetê jî weþan dikin hene.
Kovargerîya Kurdî
Di nav welat û dervey welat gelek kovar derdikeve.Piranîya wan li Kurdistana
Baþur derdikeve.Li Kurdistana Baþur ji çarsedî(400) zêdetir kovar heye.Li
Kurdistana Azad kovargerîya Kurdî bi avayekî pisporî pêþ dikeve.Ji alîyê
sazîyên fermî heta komaleyên civakî,ji zanîngehan heta partiyan ve kovar tên
derxistin.Di hemû qadan de kovargerîya Kurdî li xaka azad de pêþ
diçe.Piranîya wan kovaran xwedîyê malperekê jî ne.Ger Kurdistana Baþur
derbasî elfebeya latinî be hemû gelê Kurd dikarê ji wan kovarên hêja
sûdverbigre.Kovarên ku li Kurdistana Bakur derdikevin kêþeya wan a aborî û
bêxwendewanî heye.Hin beþên wek sînema,þano, teknolojî û hwd... de kovarên
mijarî hê nîne.
Bernamesazîya Kurdî
Zimanê Kurdî li gor delfetan cihê xwe hêdî hêdî di teknolojî de digre.Ji
xeynî sedan(heta hezaran) malperên Kurdî, îro sistemên kompîterê jî bo
zimanê Kurdî tên wegerandin.Derketina Linuxa Kurdî mÎnaka herî baþ ya vê
yekê ye.Eksplorera(explorer) bi navê Opera ku li cîhanê de pir tê bikaranîn
jî bi kurdî hate amade kirin û malpera fermî ya Operayê de hat weþandin.Ji
xeynî opera bernameyên malpersazî,eksplorerê,sohbetê(wek skype),ferhengên
elektronîk,girafik-wênesazî û bernameyên ofîsê tên wergerandin.
Ji bo nav û
girêdanên hemû medyaya KurdÎ hûn dikarin ji malpera
www.medyayakurd.com sûdwerbigrin.
Hemû mafên nûçe û nivîsên ku destnîþana HAWAR DENGÛBAS
hatiyê danîn ser navê
Hawar Kurdistan Media Group
ya HAWAR DENGÛBAS
e.Beyî destûr naye
bikaranîn.
Binivsîne
|
Biçe Jor
|
