|
Beþa
Nivîs/Gotar/Lêkolîn
Kurtey panoramay karîgerî siyasetî Emerîka le heþta salî rabirdûda leser
Kurd
01 Rêbendan, 2007
 Em
duwayiye feramoþkirdinî kurdu nadîde girtinî xwastekanî leraportekey
bîker ـ hamîltonda, yadeweriye talu naxoþekanî rolî emerîkay lemêjuwî
heþta salî rabirdûda carêkî tir zîndû kirdewe. emerîka her leseretay
dûrkewtineweye lepirensîpekanî "monro"u girtineberî siyasetêkî derekî
ektîvewe lecengî yekemî cîhaniyewe karîgerî leser kurdu bzutinewekey
hebuwe. emey xwarewe kurtey panoramay karîgerî siyasetî emerîkaye
leheþta salî rabirdûda leser kurd.
ulsnu qurbaniyekanî
Duway kotayî cengî yekemî cîhanîu leserwextî bestinî kongirey aþtî
parîsda, tomas urdur ulsnî serokî emerîka 14 pirensîpekey hoy
bilawkirdewe, ke lebendî dwanzeyda cextî lepêwîstî "mafî çarey
xonûsîn"î netewe bindestekanî împiratorî 'usmanî kirdewe, ke ewdeme
beþêweyekî serekî ermenu kurdekanî degirtewe, em netewane piþtiyan
behawkarî emerîkau ew bendey serokekey qaym bû bo rizgarbûn lebindestî
turkekan.
belam ewey lew serdemeda lekurdistanu ermîniyada ruwîdeda, ledîdî îdarey
emerîkawe beþêkî bçûk buwe legemeyekî gewre ke leastî nawçekew cîhanda
ruwîdeda. duway helgîrsanî þorþî oktoberu serkewtiniyan lecengî nawxoda,
emerîkaw wilatanî rojawa geyþtin bewey ke hewldan bemebestî drustkirdinî
berbestêk bo rêgirtin leberfrawanbûnewey nfuzî komonîzm, bekomekî ermenu
gurcîu kurd bêhûdeye, tenha wilatêk ke btwanê ew role bibînêt
"turkiya"iye. her boye ulsnu serkirdekanî rojawa piþtiyan leermenu kurd
kirdu kirdiniyanin bequrbanî serekî geme siyasiyekanî xoyan.
Heluwêstî emerîka u lkandinî wilayetî musl be'êraqewe
Lekêþmekêþî nêwan berîtaniyau turkiyada sebaret beçarenûsî wilayetî
musl, berîtaniya pêwîstî be rezamendî emerîka bû bo lkandinî ew wilayete
be'êraqewe, emerîkaþ lepay ew rezamendiyeda daway beþêk lehsey newtî
kerkukî dekird. berîtaniya beduway cêbecêkirdinî ew daxwaziyeda, serencam
sereray narezayî kurdîþ beramber bew kare ke zorbey here zorî
danîþtwanî wilayetî musliyan pêkdehêna, rezamendî emerîkay bo lkandinî
ew wilayetey bedewletî taze damezrawî 'êraqewe desteberkird. serncrakêþ
eweye wilayete yekgirtuwekanî emerîka paþ têperbûnî nzîkey 10 sal beser
damezrandinî dewletî 'êraqda amadebû dan bew dewleteda binêt ke beþêk
leymtiyazî newtî kerkukî bedesthêna.
Têkiþkanî komarî mehabad u rolî emerîka
Ew demey komarî mehabadu azerbaycan damezra, seretay serheldanî cengî
sard bû, ke giringtirîn sîmay cîhan lew cengeda mlmlanêyî sextî nêwan
emerîkau yekêtî soviyet bû. emerîka teyar be çekî etomu wek gewretirîn
hêzî abûrî cîhanî sermayedarî leþer hatbuweder, amancî here giringî
(tiruman)îþ îhtîwakirdinî komonîzm bû lesertaserî cîhanda. iêran xalî
destpêkî cengî sardu helkiþanî emerîka berew rojeelat bû, herweha iêran
seretay girtineberî siyasetêkî derekî karaw çalakî emerîkaþ bû le
cîhanda. emerîka hemû hêzu twanakanî xoy bo têkiþkanî (komarî
kurdistanu azerbaycan) xsteger, fþarî hawbeþî herdû dewletî emerîkaw
berîtaniya leser soviyet bemebestî çolkirdinî azerbaycanu kurdistan,
pêdagirtinî emerîka leser giringî yekparçeyî xakî iêran bo asayþî
neteweyî wilatekeyanu biwar nedan bedest rageyþtinî soviyet be newtu awe
germekey kendaw, înzarkirdinî rastewxoy mosko lelayen îdarey emerîkawe,
rolî yeklakerewey hebû le paþekiþey soviyetu serkutkirdinu rûxanî
komarî xudmuxtarî kurdistanu azerbaycandau spardineweyan bedewletî
þahenþahî iêran.
Peymanî bexdau emerîka
le pencakanî sedey rabirdûda komeku piþtîwanî emerîka le (peymanî
bexdad) fakterêkî giring bû le serxstinu berdewambûnîda, ke kêþey kurd
hokarêkî giring bû bo beþdarbûnî hikumetekanî 'êraqu turkiyau iêran lew
peymaneda. ke yekêk le amancekanî hawkarîu yekxstinî siyasetî nawxou
derewey ew dewletane bû be mebestî serkutkirdinî culanewey rizgarîxwazî
kurdistan.
Kîsncer u aþbetal
seretay heftakanî sedey rabirdû, beduway morkirdinî peymanî dostayetî
nêwan dewletî 'êraqu yekêtî soviyetda. lemiyaney serdanî nîksonu
kîsncerda bo taran (1972), emerîkiyekan biriyarî komek bexþînî herçî
ziyatirî serbazîu darayî bebzutinewey kurd deden herçende ewkat
peymanêkî aþtî legel hikumetî merkezî 'êraqîda hebû. belam wek dwatir
aþkira kira em komeku piþtîwaniyey emerîka tenha be mebestî lawazkirdinî
supaw dewletî 'êraq buwe nek bo geyþtinî kurd be lanîkemî mafe
rewakaniyan nebada metirsî bo iêranî hawpeymaniyan drust bikat. leazarî
1975da katêk 'êraqu iêran leser mesele alozekaniyan geyþtin berêkkewtinu
hnrî kîsncerî wezîrî derewey emerîkaþ 'erabî ew rêkkewtine bû, kurd
betenha leberamber zebiruzengî þerengêztirîn dewletî rojeelatî nawerastda
becêhêlranu rûberuwî kuþndetirîn þkstu gewretirîn tirajîdiya bûnewe, ke
le ruwî saykolociyewe zamêkî qûlî xste cestey þeketî kurdewew
uwêneyekî reþu dzêwî emerîkay lay kurdu hîzbu nuxbe siyasiyekey
drustkird.
Bêdengî Emerîka beramber be Enfal
salî 1988, dewletî 'êraq le saiyey bêdengî komelgay nêwdewletîu
emerîkada bêbakanew bewperî tundutîjiyewe nuwêtirîn çekî kokujîu
teknîkî serbazî ledijî gelêk bekarhêna ke xawenî sakartirîn amrazî
bergirîkirdin le xoyan nebûn. ew kate emerîkiyekan be hemû þêweyek
piþtîwaniyan le dewletî 'êraq dekird be mebestî serxstinî leþerî dij be
iêranda, herboye ew rjême betewawî destîkirawe bû bo encamdanî ew tawane
gewrane, ke tirajîdiyaiyekî dltezênî rasteqîne bûn bo kurdu mirovayetîþ.
Emerîkau
korew
Beduway cengî yekemî kendawda (1991) sereray bangewazî buþî serokî
emerîka lexelkî 'êraq bo raperînu ruxanî rjêmekeyan, belam ledemî
raperînda ew dewlete lebangewazekey paþgez boweu piþtî le cemawerî
raperîuî kurdistanu baþûrî 'êraq kird, ke ew heluwêsteþ karesatî korewî
xelkî kurdistanu kuþtarî be komelî þî'ekanî baþûrî lêkewtewe.
Nawçey dije frînu ruxanî sedam
Bedamezrandinî (nawçey dije frîn)u paþ eweþ beruxanî rjêmî sedam
qonaxêkî nuwêu uwêneyekî nuwey emerîka ledîdî kurdda destpêdekat,
"buþ" lexoþewîstîda lay xelkî kurdistan debêt be"hacî buþ". çunke
lerastîda bê piþt estûrî (çekuþî amade)u frokekanî emerîka, kurd be
tenha twanay parastinî nawçe azadkirawekanî nebû. parastinî kurdîþ le
zebiruzengî rjêmî be'su hêrþî supay 'êraq lew dwanze saleda hokarêkî
giring bû bo rewînewey ew uwêne reþey ledîdî kurdewe beramber beemerîka
hebû.
Sereray ewey kes natwanêt nkulî legiringî hawkarî emerîka bikat bo kurd
leiêstau ayndeþmanda, belam raportekey em duwayiyey bîkeru hamîlton dîsan
ew uwêne reþaney emerîkau zame konaneyan leyadewerî iêmeda kulandotewe.
Hemû mafên nûçe û nivîsên ku destnîþana HAWARDENGÛBAS
hatiyê danîn ser navê
Hawar Kurdistan Media Group ya HAWARDENGÛBAS e.Beyî destûr
naye bikaranîn.
|
