|
Alfabeyên
ku heta niha kurdan bi kar anîne ev
in:
1) Nivîsa mixî: Medan þeþ (6) tîpên din jî bi ser ve kirine û hejmara
tîpên vê alfabeyê ji sî û þeþan (36) derxisitine çil û duduyan (42). Ev
alfabe ji çepê ber bi rastê ve tê nivîsandin.
2) Alfabeya Avesta: Ev alfabe ji çil û çar (44) tîpan
pêk tê û ji hêla rastê ber bi hêla
çepê ve tê nivîsandin. Hin çavkanî destnîþan dikin ku, çil û heþt (48) tîpên
alfabeya Avesta
hene.
3) Alfabeya Aramî: Belgeyên herî kevn ên kurdî bi vê alfabeyê hatine
nivîsandin, ev
belge li þikeftên herêma Hewremanê hatine dîtin. Her wiha tê gotin ku
nivîsarên Kurdî bêhtir
bi vê alfabeyê ne. Belgeyên hatine dîtin, ku nivîs li ser çermê xezalan e,
ji nav wan ên herî
kevn ji salên 88-87 ên beriya zayînê ne.
4) Alfabeya Berê ya Pehlewî. Bi vê alfabeyê, bi navê ‘Dînkerd’
pirtûkek bi zaravayê
soranî hatiye nivîsandin.
5) Alfabeya Masî Soratî: Dîrokzanê Ereb Ibn Wehþiye, di pirtûka xwe
ya ku di sala
855’ê zayînî de qedandiye, dibêje kurdan ev alfabe (Masî Soratî) bi kar
aniye û sê (3)
berhemên ku bi vê alfabeyê hatine nivîsandin jî dîtine. Ev alfabe sî û þeþ
(36) tîp bûne, lê
kurdan þeþ (6) tîpên din jî lê zêde kirine.
6) Alfabeya ku Kurdên êzîdî bi kar tînin: Bi sedan sal e ev alfabe ji
aliyê kurdan ve tê
bikaranîn û ji sî û yek (31) tîpan pêk tê. Ji milê rastê ber bi milê çepê ve
tê nivîsandin. Hinek
kes ji vê alfabeyê re ‘Alfabeya Sirê’ (ango Huruful el Sýr) jî dibêjin.
Pirtûka olî ya pîroz a êzîdiyan Mushefa Reþ û Cîlwe bi vê alfabeyê hatine nivîsandin.
7) Alfabeya Erebî ya Kurdî
8) Alfabeya Latînî ya Kurdî
9) Alfabeya Kirîlî ya Kurdî
Ji bilî van alfabeyan, li Hêrêma Zêwê ya Rojhilatê Kurdistanê, çav bi
cureyeke nivîsê hatiye ketin ku li ser tepsiyeke zîvîn e. Li gor
lêkolîneran, ev nivîs ji beriya zayînê (beriya mîladê) ji sedsala 8’an maye
û ev nivîs aîdê medan e. Ji bilî vê belgeyê, li cihekî din kes rastî heman
cureyê nivîsê nehatiye.Di nav zimanê cîhanê de zimanê kurdî Zimanê kurdî,
her wekî ku gelek zimanzan û kurdzanan jî destnîþan kiriye, ji malbata
zimanê îndo-ewropî ye. Di nav vê malbatê de kurdî, ji koma zimanê
Îranî ye. Ji nav koma zimanê îranî jî, li milê bakurê rojava dikeve.
Niha em navên hin zimanên ku di koma zimanê Îranî de cih
digirin bidin:
Farisî, kurdî, belûcî, osetî, yexnûbî, peþtoyî, pamirî û hwd.
Ji bo ku cihê zimanê kurdî xweþ diyar û zelal bibe, em bala xwe
berdin ser senifandina
zimanan. Zimanzan, wek adet zimanan ji du aliyan ve disenifînin û vê yekê li
gorî þêwe û
binyadê dikin.
a) Ji aliyê þêweyê ve ziman
Zimanzan ji aliyê þêweyê (morfolojiyê) ve zimanan li sê koman parve dikin:
1) Zimanên yek-kîteyî: Zimanên çîn û tîbetê giþt bi vî rengî ne.
2) Zimanên pêvekî: Tirkî û macarî pêvekî ne.
3) Zimanên tewangbar: Zimanên îndo-ewropî û samiyî tewangbar in.
Ji ber ku zimanê kurdî jî, zimanekî tewangbar e3 divê em li ser tewangbariyê
çend tiþtan
bibêjin. Zimanzan tewangbariyê wiha rave dikin: “Tewang di dema kiþandinê de
guherîna
rayekê (qurm, kok), bi taybetî jî guherîna dengdêrên rayeka lêkerê ye.”
Ji bo agahiya berfireh
binêrin Varlý, Abdullah; Dîroka
Dugelên Kurdan, Derpêç 1, Weþanên Sîpan, Stenbol
1997 & Çeliker, Celadet; Kurtedîroka Alfabên ku Kurdan Bikaranîne, Kovara
Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê
Zend, hejmar 2, sal 1994.
2 Aksan, Doðan; Her yönüyle Dil 1 (Ana Çizgileriyle Dilbilim), Türk Dil
Kurum Yayýnlarý, Ankara 1987
3 Bedirxan, Emir Celadet & Lescot, Roger; Kürtçe Dilbilgisi, Weþanên Doz ,
Çapa pêncemîn Stenbol 2000.
4 Aksan, Doðan; berhema navborî.
Ji bo zimanên tewangbar mînaka herî navdar erebî ye. Di erebî de dengdar
(konsenant,bêdeng) wekî xwe dimînin û bi dengdêrên (vokal, bideng) ku têne
serî û dikevine nava peyvê,bêje pêk tên. Mînak, ktp sê dengdar in û bêjeyên
kîtap, mektep, katîp, hwd. bi guherîna dengdêran pêk tê. Dîsa chl sê dengdar
in, her wiha bi guherîna dengdêran peyvên mîna, cahîl, cehele, çêdibin.Di
kurdî de cureyên peyvê yên guherbar ditewin ango li gorî peywira ku digirin
ser xwe diguherin. Ev yek heta bigihe rayeka lêkerê jî diguhere. Ji bo
nimûne lêkera kirin, di dema niha de dibe /di-k-im/, li vê derê ji lêkerê
tenê tîpa /k/yê dimîne. Em nimûneyeke din jî bidin,
lêkera parastin. Em vê lêkerê bi dorê, li gorî deman bikiþînin.
Pêþî li gorî dema niha.ez di-parêz-im
ez, cînavka kesê yekemîn ê yekejimar (ji desteya cînavkên netewandî, xwerû)
di, qertafa dema niha
parêz, qurmê lêkerê (ya fermanî)
im, jî qertafa kesê yekemîn ê yekejimar
Niha jî em li gor dema borî bikiþînin:
min parast
min, cînavka kesê yekemîn ê yekejimar (ji desteya cînavkên tewandî)
parast, qurmê lêkerê (ya dema borî)
Wek ku ji mînakan jî xuya dibe, di kurdî de ne tenê dengdêr her
wisa dengdar jî
diguhere. Çawa ji lêkera ‘parastin’ê xuya dibe, di çaxê kêþana dema niha de,
de qurmê lêkerê
(parêz) de, /a/ bûye /ê/ û /s/ jî bûye /z/.
Li aliyê din, di tirkî de tu car di dema kêþanê de rayeka lêkerê naguhere,
her tim wekî
xwe dimîne. Çawa ku rayek naguhere her wisa dengdar û dengdêrên wê jî li
dengê din
naguherin. Mînak, lêkera çûn ‘gitmek’ e, koka wê /git/ e, mirov dikare gelek
qertafên
kiþandinê û dariþtinê bîne dawiya wê, wekî gittim, gidildi, gidecet,
gitmiþlerdi û hw.
b) Ji aliyê binyadê ve ziman
Ji aliyê binyadê ve zimanan li pênc komên sereke lêkve dikin:
1) Îndo-Ewropî (îngilîzî, fransizî, kurdî, farisî)
2) Semîtîk (erebî, îbranî, akadî)
3) Bantû (zimanên baþûr û naverasta Afrîkayê)
4) Zimanên Çînî (zimanên çîn û tîbetê)
5) Ural-Altay (fînî, macarî, ûygûrî, tirkî, moxolî)
Çawa ku me li jorê jî dabû xuyakirin, zimanê kurdî zimanekî îndo-ewropî ye.
Dema
mirov bala xwe dide zimanên îndo-ewropî mirov rastî gelek peyvên nêzî hev
tê. Ew rewþa
hanê ji bo hemû zimanê ku di heman malbat û komê de ne, wisan e. Niha jî ji
bo vê yekê em
tabloya jêrîn derpêþ bikin.
Kurdî Îngilîzî
Almanî Fransizî
Farisî Grekî
Stêr star
stern
astre
sitare astron
kurt short
kurz
court
-
-
lêv lip
lippe
levre
leb
-
jenû -
-
geneou
-
-
dilop drop
tropfen -
-
-
nav name
name
nom
name -
no/na no
nein
non
-
-
tu -
du
tu/te
-
-
nû/niwe new
neu
neu
-
-
neh nine
neun
neuf
-
-
dot douther
-
-
-
-
bira brother
-
-
brader -
Li ser vê mijarê Minorsky wiha dibêje: “Kurdî jî wekî farisî yek ji zimanên
rojavayê Îranê ye. Her wekî Andreas, Salamann, O. Mann, Meillet, Lent, T.
Tedesco jî gotiye, zimanê rojavayê Îranê dibin du bir, bakur û baþûr, ew her
du bir tevî hev bûne. Digel vê yekê jî, di zimanên îroyîn de gelek tiþtên ji
hev re biyanî hene, kurdî û farisî ji gelek aliyan ve xwediyên taybetiyên
serbixwe ne. Ango zimanê kurdî dikeve birê bakurê rojavayê zimanê îranî.”
Gelek kes, ji ber ku zimanê kurdî û farisî xwediyê gelek peyvên hevpar in,
zimanê kurdî wekî zaravayekî farisî bi nav dikin, lê zimanzanên ku li ser
kurdî xebat kirine vê yekê red dikin. Ligel vê yekê em dîsan dixwazin
cudahiyên di navbera kurdî û farisî de bidine xuyakirin.
Cudahiyên di navbera kurdî û farisî de Zimanê Kurdî û faris ji
ber ku di heman komê de ne, ji hin aliyan ve nêzî hev in. Ji ber vê yekê,
hin dewletên ku li ser kurdan serwer in, hebûna kurdan napejirînin û zimanê
wan wek zimanekî col (têkilhev) û xerabûyî yê farisî bi nav dikin. Pê
namînin û vê yekê ji baweriyên xwe yên siyasî û perspektîfên xwe yên
paqijkirina etnîkî re dikin kerese (malzeme). Ev îstismara hanê, ji awira
zanistî gelekî dûr e. Lewma em pêwist dibînin ku cudahiyên van her du
zimanan bi awayekî serkî be jî, li ber çavan raxin. Çendî ku ev her du ziman
nêzî hev bin, ew qas jî, ji hev cihê ne û her yek ji wan zimanekî serbixwe
ye. Kurdî zimanekî zayendî ye, ango nêr û mêtî tê de heye, lê ev yek di
farisî de tune. Di kurdî de (di kurmancî û kirmanckî/zazakî de) du kom
cînavk hene, lê di farisî de em rastî tiþtekî wiha nayên. Ev her du komên
cînavkên di kurdî de, di lêkerên gerguhêz de ji hev cuda têne bikaranîn,
ango zimanê kurdî zimanekî ergatîv e.
Mînak ji bo zaravayê kurmancî:
Min nan xwar.
Ez nên (nanî) dixwim.
Mînak ji bo zaravayê kirmanckî:
Min nan werd
Ez nanî wena
Her wiha di zimanê kurdî de nêr û mêtî di cînavkên kesîn û nîþandanê de jî
heye, lê belê di farisî de tiþtekî wiha nîn e. Ji bilî vê yekê, di kurdî de
du kom cînavkên nîþandanê hene, farisî ne xwedî taybetiyeke wiha ye. Em
dikarin gelek cihêtiyên van her du zimanan destnîþan û amaje bikin. Lê belê
ya baþ ew e ku em gotinê bidin Vladimir Minorsky bê ka ew der barê van her
du zimanan de çi dibêje. Kurdnas V. Minorsky dide xuyakirin ku, zimanê kurdî
û farisî ji hev cihê ne û yer yek ji wan, zimanekî serbixwe ye.
Mînorsky aþkera dike ku di navbera kurdî û farisî de pênc
cudahiyên girîng hene:
1) Denganî: Denganiya (fonetîka) kurdî ji ya farisî cihê ye.
2) Guherîna dengan: Peyvên ku ji heman kokê tên jî, ji aliyê deng ve
guherîneke
mezin di wan de çêbûye.
3) Cudahiya þeklan: Ji cînavkan bigire heta bi kêþan û çevana lêkeran, ji
qertafên
cînavkên xwedaniyê bigire heta bi qedaneka navdêran û hwd cudahî heye.
4) Cudahiya peyvsaziyê.
5) Cudahiya peyvan.
Zaravayên kurdî
Li ser mijara zaravayên kurdî gelek nêrînên ji hev cihê hene. Nemaze hin
kesên ku
naxwazin hebûna kurdan û zimanê wan bipejirînin, hemû devokên kurdî wekî
zarava nîþan
didin û hin caran zarava jî wekî ziman didine xuyakirin. Lê ev kêþe û
arîþeya hanê, ji mêj ve
ji hêla zimanzan û kurdnasan ve hatiye ronîkirin.
Hê di sedsala 16’an de Þerefxanê Bedlîsî di berhema xwe ya
navdar Þerefnameyê
de zaravayên kurdî wiha rêz dike:
1) Kurmanc
2) Lor
3) Kelhûr
4) Goran.
Li gorî G. Girvinli ku di salên 1836-37’an de li ser
etnografiya kurdî hinek lêkolîn
kirine, zimanê kurdî dibe du beþ: kurdiya jêrîn û kurdiya jorîn.
Peter Lerch (1857-58) kurdî li pênc zaravayan dabeþ dike:
zaza, kurmancî, kelhûrî,
gûranî û lûrî...
Minorsky, Vladimir; berhema navborî.
Þerefxanê Bidlîsî, Þerefname, Hasat Yayýnlarý, Çapa Duyemîn, Stenbol 1998.
Em Zimanê Kurdî Binasin
Oscar Mann, kurdî wekî kurdiya rojava, rojhilat û baþûr dike
sê beþ. Mann, goranî û
zazakî wekî kurdî napejirîne.
E. B. Soane, di berhema xwe ya bi navê Grammar of Kurmanji
or Kurdish
Langauge (1913) de, kurdî li sê beþan parve dike: kurmanciya jorîn,
kurmanciya jêrîn, lorîzaza
(hewramî û goranî).8
Ziya Gökalp, di xebata xwe ya bi navê Kürt Aþiretleri
Hakkýnda Sosyolojik
Tetkikler de9, kurdî wek pênc zarava hildaye dest: kurmanc, zaza, soran,
goran û lor. Gökalp
daye zanîn ku, ev giþt zarava ji kurdiya qedîm derçûne.
Dr. Mac Kenzie, kurdî dike sê kom: koma bakur, koma navîn û
koma baþûr.
Cemal Nebez jî kurdî dike çar beþ: kurdiya bakur, kurdiya
navîn, kurdiya baþûr,
goranî-zazayî.
Alaedîn Secadî, di berhema xwe ya bi navê Destûr û Ferhengî Zimanî Kurdî,
Erebî
û Farisî de, zimanê kurdî dike du beþ: kurmanciya behdînî û soranî.
Li gorî Dr. Kemal Fuad zimanê kurdî çar zarava ne: 1)
kurdiya rojava (jorîn) 2)
kurdiya rojhilat (jêrîn) 3) kurdiya baþûr 4) kurdiya zazakî-goranî.
Fuat Heme Xurþîd, di berhema xwe ya bi navê Zimanî Kurdî,
Dabeþbûnî
Cografyayî Dîyalêktekanîy de, zimanê kurdî wiha dabeþ dike: 1) kurmanciya
bakur 2)
kurmanciya navîn 3) kurmanciya baþûr 4) goranî.
Emîr Hesenpûr, di xebata xwe ya bi navê National and
Language In Kurdistan
(1918-1985) zimanê kurdî dike dike çar zarava: kurmancî, koranî, hewramî,
kîrmanþanî.
Ji xebatên van zimanzan jî diyar dibe ku, bi piranî ew xwediyê wê raman û
hizrê ne, ku
di kurdî de çar zarava hene:
1) kurmancî (kirdaskî)
2) kurmanciyanaverast (soranî)
3) kirmanckî (kirdkî, zazakî-goranî)
4) loranî.
Kurmanciya bakur (kurmancî) û kurmanciya baþûr (soranî) du
zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke
nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî
(dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje. Di nav
zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî
li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Li Tirkiyeyê bi tenê
Kurmancî û zazakî hene. Ji bilî çend deverên mîna Anatoliya Navîn û
Qerejdaxê, ku þêxbizinî lê dijîn. Ev jî devoka soranî ye.
Tevliheviya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Wek
nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li baþûr behdînî û li rojhilat jî þikakî tê
gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmanciya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî
tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikiþîne. Navên wekî
kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê hwd. têne bikaranîn. Ji bo hewramî
jî navê goranî tê bikaranîn.Wekî ji mînakên jorîn jî xuya dibe, navên ku
hemû lêkolîner li ser li hev dikin, navên mîna kurdî, kurmancî, kirmanckî û
kirdkî ne. Navên din tev navên herêm û êl û eþîran in.Devokên zaravayên
kurdî Kesên ku naxwazin zimanê kurdî wek zimanekî serbixwe bipejirînin,
axaftina her bajarî, heta ya her gundî wekî devok, heta hin caran jî wekî
zarava bi nav dikin. Çawa ku di hemû zimanan de zarava û devok hene, wisa di
zimanê kurdî de jî hene. Em ji bîr nekin ku standardî di zimanê nivîskî de
heye, lê di zimanê devkî de. Bêyî mudaxele û statûya siyasî, zimanê standard
pêk nayê.Ehmedê Xanî (sedsala 17’an), di berhema xwe ya navdar Mem û Zînê
de11 zaravayê kurmancî li ser sê devokên bingehîn pareve kiriye.
Em vê peyt û tespîta wî bi malikeke ji þahesera wî nîþan
bidin:
Bohtî û mehmedî û silîvî
Hin la’l û hinik ji zêr û zîvî.
Mirov dikare vê gotina Ehmedê Xanî ji bo devokê kurmancî
wekî bingeh bigire. Bi awayekî giþtî lêkolîner, devokên zaravayên din jî
wiha rêz dikin:
Kurmanciya naverast (soranî): silêmanî, mukrî, sineyî.
Kirmanckî (zazakî): devoka Dêrsimê û devoka Siwêregê.
Hevoksazî
Hevoksazî, bi me dide zanîn bê cureyê peyvan di kîjan devera hevokê de cih
digirin û çawa bi hev ve têne girêdan. Ango hevoksazî, rewþa peyvan û celebê
peyvan a li hemberî hev û din e. Di kurdî de, di navbera peyvan de pêwendî û
girêdan wiha pêk tê: Di kurdî de peyv, bi alîkariya veqetandekan (harfî
tarîf) bi hev ve têne girêdayîn. Veqetandekên di kurdî de du çeþîd in; diyar
û nediyar.
Pêþî em ji bo veqetandekên diyar mînakan bidin.
mala mezin (navdêr-rengdêr)
mastê we (navdêr-cînavk)
keçên bedew (navdêr-rengdêr)
Ji bo veqetandekên nediyar jî mirov dikare van wekokan bide.
maleke mezin
mastekî tirþ
keçine bedew
Her wekî ji mînakan jî xuya dike, pevgirêdana peyvan di kurdî de dijberî ya
tirkî ye.
Mînak:
mala min
Heke em vê terkîbê bi tirkî binivîsin, dê wiha be:
Benim evim
Di vê mînakê de aþkera dibe ku hem veqetandekên her zimanan û hem jî cihê
hêmanan ji hev cihê ne. Di kurdî de veqetandek bi navdêrê ve dibe lê bi
cînavkê ve nabe. Di tirkî de îcar veqetandek bi cînavkê ve dibe, lê bi
navdêrê ve nabe.Hevoksaziya kurdî, her wiha ji gelek aliyan ve ji
hevoksaziya farisî jî vediqete. Derbarê vê yekê de em guh bidin peyitandinên
V. Minorsky: “Sentaksa kurdî ji aliyê peyvên hevedudanî û lêkerên gerguhêz
ve her du (kurdî û farisî) ziman ji hev cuda dibin.”Di zimanê kurdî de rêza
hêmanên hevokê ji yên tirkî û farisî cuda ye. Di hevokên tirkî yên sererast
de pêveber tim li dawiya hevokê ye. Mînak:
Ben Dün Ankara’ya gittim. (kirde + têrker + pêveber.)
Em vê hevokê bi kurdî saz bikin:
Ez duh çûm Enqereyê. (kirde + têrker + pêveber + têrker.)
Ji bo ku hevokek bê sazkirin, du hêmanên bingehîn divên. Ew
hêman, kirde û pêveber in. Em bi nimûneyan ji sivikiyê ber bi giraniyê
hevokan tevî hêmanan bidin:
ez çûm
kirde pêveber
Bi tenê pêveber jî dikare hevokekê pêk bîne. Her wekî ji mînaka
li jor jî diyar dibe, ku
mirov cînavka kesê yekemîn a yekejimar /(ez/ biavêje, /çûm/ bi serê xwe jî
hevokekê pêk
tîne. Di hevokên sanahî de, kirde tê serî û pêveber tê dawiyê. Hevoksaziya
lêkerên gerguhêz
û negerguhêz ji hev cuda ye. Bi kurtasî, li gorî kompleksbûna hevokê, cihê
hêmanên wê
diguhere.
Hêmanên hevokê wiha li dû hev rêz dibin.
1) Kirde + têrker + pêveber
Tu li serê çiyayê Sîpanê dijî.
kirde têrker pêveber
2) kirde+bireser+têrker+pêveber
Þivên nanê xwe dereng xwar.
kirde bireser têrker pêveber
3) Kirde+têrker+pêveber+têrker
Hûn dê tu caran neçin Geverê
kirde têrker pêveber têrker
Di kurdî kirpandina kîjan hêmanê bê xwestin, ew hêman nêzîkî pêveberê dibe.
Mînak:
Ez ê kevirekî bi tevþo biþikînim.
(3) (2) (1)
Ez ê bi tevþo kevirekî biþikînim.
(3) (2) (1)
Kevirekî bi tevþo ez ê biþikînim.
(3) (2) (1)
Bi tevþo kevirekî ez ê biþikînim.
(3) (2) (1)
Mirov di kurdî de rastî hevokên þikestî jî tê. Ev hevok bêhtir
di helbest, axaftin û gotaran de têne dîtin. Piþtî ku roja me bû [pêveber]
tarî, mirin xweþtir e [kirde] ji amberê (Ehmedê Xanî).Taybetiyeke balkêþ a
zimanê kurdî, ergatîvbûna wê ye. Hevokên ku bi lêkerên gerguhêz têne
sazkirin, ji yên negerguhêz cuda ne. Ji ber vê yekê jî di kurdî du kom
cînavk hene, her wiha lêker jî hin caran li gorî kirdeyê, hin caran jî li
gorî bireserê têne kiþandin.
Mînak:
Ez te dibînim.
Min tu dîtî.
Di hevoka yekemîn de lêker li gorî kirdeyê (ez), di ya duyem de jî li gorî
bireserê (tu) hatiye kiþandin. Ligel vê taybetiya ku me li jor dabaþ kir, di
lêkerên gerguhêz de mêjera navdêrê di demên borî de, di lêkerê de diyar
dibe.
Mînak:
Min sêv xwar.
Min sêv xwarin.
Di mînaka yekem de /sêv/ yekejimar e û di hevoka duyem de jî /sêv/ pirejimar
e.
Di demên bê û niha de, pirejimarî ji bireserê diyar dibe. Nimûne:
Ez sêvê dixwim.
Ez sêvan dixwim.
Zayend
Kurdî zimanekî zayendî ye û hemû peyv an nêr in, an jî mê ne. Ji bilî
heyberên candar,
heyberên necandar jî xwediyê zayendê ne, lê ev zayendîbûn tiþtekî rêzimanî
ye. Zayenda
peyvan bi du awayan, bi veqetandek û qertafên tewangê diyar dibe. Peyv bi
serê xwe nêtar in.
Mînak:
kevçî, çav, pênûs, giyan...
Zayenda bi veqetandekê:
Çavê þîn
pênûsa zirîçî
Em Zimanê Kurdî Binasin
11
Di vir de veqetandeka /a/yê mêtiyê û veqetandeka /ê/yê nêrîtiya peyvê nîþan
dide.
Zayenda bi tewangê:
siya darê
nikulê dikî
Li vê derê jî, qertafa /ê/yê zayenda mê, qertafa /î/yê jî zayenda nêr nîþan
dide.
Veqetandek
Di zimanê kurdî de, terkîb bi veqetandekan tên çêkirin. Ev veqetandek jî nêr
û mê ne.
Her wiha veqetandekên di kurdî de du cure ne; diyar û ne diyar. Ji ber ku di
zimanê kurdî de
rewþa navdêran nîn e, bi veqetandek û qertafên tewangê terkîb tên sazkirin.
-ê : yekejimar, nêr û diyar
-a : yekejimar, mê û diyar
-ên : pirejimar, diyar (ji bo her du zayendan)
-ekî : yekejimar, nêr û nediyar
-eke : yekejimar, nêr û nediyar
-ine : pirejimar, nediyar (ji bo her du zayendan)
Tewang
Yek ji taybetiya zimanê kurdî jî tewangbarî ye. Di zimanê kurdî de, hinek
beþên hevokê
li gorî erka ku digirin ser xwe diguherin, hinek qertafan digirin; ji vê
yekê re tewang tê gotin.
Di kurdî de beþên hevokê yên guherbar (lêker, navdêr, cînavk, veqetandek,
jimarnav)
ditewin. Di kurmancî de, pirjmariya navdêr û cînavkên xwerû bi alîkariya
veqetandek û
lêkerê diyar dibin, lê di kirmanckî (dimilkî) de pirejimariya navdêrên xwerû
bi alîkariya
qertafa /-î/yê diyar dibe. Wekî mînak:
Kurmancî:
Min pênûs bir (yekejimar û binavkirî)
Min pênûs birin (pirejimar û binavkirî)
Min pênûsek bir (yekejimar û nebinavkirî)
Min pênûsin birin (pirejimar û nebinavkirî)
Kirmanckî:
Min say werd
Min sayî werdî
Tewanga navdêrên nêr:
Di kurmancî de tewanga navdêrên nêr bi du awayan pêk tê.
a) Qertafa /î/yê tê dawiya peyvê.
b) Heke tê de dengê /a/ an jî /e/ hebe, ew deng dibe /ê/. Mînak:
Xwerû Tewandî
þivan gopalê þivanî/þivên
nan nên/nanî bîne
bajar Zîlan Ronahî ji aþî/êþ tê.
nîvîskar Nivîskêr/nivîskarî xweþ nivîsiye
gotîn gotinê ez êþandim
Tewanga navdêrên mê:
Dengdêra /ê/yê tê dawiya peyvê û tewanga wê ya mêtiyê pêk tê; mînak:
meha biharê
porê jinikê
Ji ber ku kurdî zimanekî tewangbar e, cînavkên kesîn du cure ne. Yek jê
tewandî ye, yê
din xwerû ye.
ên xwerû ên tewandî
ez min
tu te
ew wî/wê
em me
hûn we
ew wan
Nîþe: Dema ku daçekek bikeve ber cure peyvên guherbar wan ditewîne.
Peyvsazî
Kurdî, zimanekî wisa ye ku ji pêþ, paþ û navê ve qertafan digire. Ev
qertafên çêkirinê jî
di nav xwe de dibin du bir. Yek jê ew qertaf in ku tenê bi wan ji lêkeran,
lêkerên çêkirî tên
bidestxistin. Qertafên din jî, tenê bi wan navdêr û rengdêr tên çêkirin. Her
wiha carinan di
bastûra (bunyeya) peyvê de guherînek tê pêkanîn û jê navdêr tê peydekirin.
Nemaze ev rewþ,
di raweya lêkera fermanî de çêdibe (ji bo halê negerguhêz ê lêkerê). Nimûne
bi+þewit+e, /bi/
raweya fermanî, /þewit/ qurmê lêkera fermanî, /e/ jî qertafa kesê duyemîn a
yekejimariyê ye.
Em tenê qurmê lêkera fermanî hildidin dest û /i/ya di kîteya duduyan de
dikine /a/ û navdêrê
bi dest dixin: þewit, þewat /i/ bû /a/ û bi vî awayî þewit bû þewat.
Ji bilî vê yekê, ji qurmê lêkera fermanî jî qertafên kirdenavan bi dest tê
xistin, nimûne:
Ji lêkera kuþtinê bi-kuj-e, /bi/ û /e/ bê avêtin dimîne |kuj/, em wê bînin
deynin ber peyva
/agir/ wê peyveke wiha bê himatê: agirkuj.
Em bi berfirehî behs ji qertafan nekin, hema ji bo ku mijar zelal bibe û
da baþ bê
fêmkirin em dê li ser wan rawestin. Pêþî ji bo lêkeran em qertafan bidin.
a) Qertafên lêkerçêker
ber+dan = berdan
da+dan = dadan
der+anîn = deranîn
hil+kirin = hilkirin
ra+ kirin = rakirin
ro+ kirin = rokirin
ve+xwarin = vexwarin
vê+xistin = vêxistin
wer+girtin = wergirtin
tê+koþîn = têkoþîn
Niha jî em çend qertafên ku tên paþiya navdêr û rengdêran û bi wan lêkerên
sade tên
çêkirin bidin:
andin, isandin, ijandin:
Bi van qertafan li jorê lêkerên gerguhêz tên bidestxistin. Nimûne:
saz+andin = sazandin
nerm+ijandin = nermijandin
rep+isandin = repisandin
în, isîn, ijîn:
Bi van qertafê hanê jî, lêkerên negerguhêz tên çêkirin.
rep+isîn = repisîn
saz+în = sazîn
nerm+ijîn = nermijîn
b) Qertafên ji bo daraþtina navdêr û rengdêran
Piþtî van, îcar em bên ser qertafên ku bi wan navdêr û rengdêr tên çêkirin.
Ev navdêr jî
dibin du bir; kirdenav (ismî fail) û tiþtenav (ismî meful). Ev qertaf hem
tên pêþiya peyvê û
hem jî tên paþiya peyvê. Ji bo wan jî em çend nimûneyan bidin: Pêþî parkît
(paþgir), di pey re
pêrkît (pêþgir) û dawiyê jî em navkîtan (navgiran) bi nimûneyan derpêþ
bikin.
Bi parkîtan daraþtina peyvan:
kar+ker = karker
ber+ek = berek
dar+ik = darik
ser+ok = serok
aþ+van = aþvan
rim+baz = rimbaz
guh+ar = guhar
mal+dar = maldar
teng+asî = tengasî
kirîv+ atî = kirîvatî
xwîn+î = xwînî
þer+oyî = þeroyî
yekt+îtî = yekîtî
Bi pêrkîtan daraþtina peyvan:
a+þûjin = aþûjin
ber+av = berav
ser+dest = serdest
ne+yar = neyar
tele+bext = telebext
hem+pa = hempa
hev+kar = hevkar
kele+girî = kelegirî
zir+keç = zirkeç
bi+kuj = bikuj
bele+guh = beleguh
gû+sterk = gûstêrk
Bi navkîtan daraþtina peyvan:
ser+an+ser = seranser
dest+e+bira = destebira
þad+û+man = þadûman
rû+bi+rû = rûbirû
Encam
Her ziman xwedî rê û rêzikan e û taybetî û qalibên wî hene. Ligel vê yekê,
hin rêzikên
ku ji bo zimanan piþkdar in, jî hene. Ev rêzikên hevpiþk (muþterek), bi
giþtî di navbera
zimanên ku ji heman malbatî ne de, têne dîtin. Ji lew re, pir tiþtekî asayî
û siruþtî ye ku hin
ziman ji hin aliyan ve biþibin hev û hêlên wan ê hevpar hebin.Digel vî qasî, ji van mijarên ku em li jorê yeko yeko li serê rawestiyan,
xuya dibe ku
zimanê kurdî ji gelek aliyan ve hem ji erebî, hem ji farisî hem jî, ji tirkî
cuda ye. Bi taybetî
em dixwazin balê bikiþînin ser cihêtiyên di navbera kurdî û tirkî de. Ji ber
ku, hin zimanzan,siyasetmedar û kesên ji pîþeyên cuda yên tirk îdia dikin da ku zimanê kurdî
ne tu ziman e û
kurd bi eslê xwe jî tirk in. Ji bo ku der barê zimanê kurdî û tirkî de hizr
û ramaneke zelal ji
kesê meraqdar re çêbe, em dê bi çend xalên berbiçav cihêtiya van her du
zimanan bidin
xuyakirin.
• Kurdî ji malbata zimanê îndo-ewropî, tirkî ji ya ural-altayî ye.
• Kurdî zimanekî tewangbar e, tirkî zimanekî pêvekî ye.
• Kurdî zimanekî zayendî ye, tirkî ne wisan e.
• Di kurdî de du kom cînavkên kesîn û nîþandanê hene, di tirkî de ev yek
nîn e.
• Di kurdî û tirkî de awayên çêkirina terkîban dijberî hev in.
• Zimanê kurdî, ji pêþ, paþ û navê ve qertafan digire, lê di tirkî de
qertaf tenê tên
paþiya peyvê.
• Di kurdî de peyv bi du û sê dengdaran jî dest pê dike, lê dî tirkî de
peyv tenê bi
dengdarekê dest pê dike.
• Bi kurtî, rêzimana kurdî û ya tirkî qet naþibe hev, denganiya wan,
hevoksaziya wan
û peyvsaziya wan gelek dûrî hev in.
Em bên ser angaþtên der barê zarava û devokên zimanê kurdî de. Çawa ku di
zimanên
din de jî tê dîtin, di zimanê kurdî de jî devok û zarava hene. Ev zarava ev
in:
1) kurmancî (kirdaskî)
2) kurmanciya naverast (soranî)
3) kirmanckî (kirdkî, dimilî, zazakî)
4) loranî.
Ji van zaravayan tenê li bakûrê Kurdistanê kurmancî û kirmanckî hene.Li
baþûr û rojhilatê Kurdistanê zêdetir soranî(kurmancîya naverast) û piþtre jî
zêdeitr kurmancî tê axaftin.Li baþûrrojavayê Kurdistanê jî zaravayÊ Kurmancî
tê bi kar anîn.
Di zaravayê kurmancî de sê devokên bingehîn hene: botî, silîvî û mehmedî. ji
van,devoka botî ji bo zimanê nivîskî yê kurmancî wekî bingeh hatiye pejirandin.
Rêziman, vekît û
ferheng li gor vê yekê hatine amadekirin.
Du devokên himî yên zaravayê kirmanckî hene: dêrsimî û sêwregî.
Zimanê kurdî ji mêj ve wek zimanê perwerde û hîndekariyê hatiye bikaranîn.
Medreseyên kurdan palpiþt û delîlên vê yekê ne. Di van medreseyan de ji bilî
kurdî zimanê
erebî jî hatiye bikaranîn.
Gotina dawî:
Zimanê kurdî têra xwe heye, ji bo ku kurd bi zimanê xwe karibin perwerde
bibin û
hîndekariyê pêk bînin, ji hêla zimên ve asteng pir kêm in. Ji bo hemû
zimanan çi astengên
zimanî hebin pir hindik ew ji bo zimanê kurdî jî hene. Ji bo ku perwerde û
hîndekarî bi kurdî
bê kirin astengên herî girîng astengên qanûnî yên Tirkiyeyê ne.
Çavkanî:
1) Ji bo agahiya berfireh binêrin Varlý, Abdullah; Dîroka Dugelên Kurdan,
Derpêç 1,
Weþanên Sîpan, Stenbol 1997 & Çeliker, Celadet; Kurtedîroka Alfabên ku
Kurdan
Bikaranîne, Kovara Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê Zend, hejmar 2, sal 1994.
2) Aksan, Doðan; Her Yönüyle Dil 1 (Ana Çizgileriyle Dilbilim), Türk Dil
Kurum
Yayýnlarý, Ankara 1987.
3) Bedirxan, Emir Celadet & Lescot, Roger; Kürtçe Dilbilgisi, Weþanên Doz ,
Çapa
pêncemîn Stenbol 2000.
4) Minorsky, Vladimir; Kürtler, Koral Yayýnlarý, Çapa Duyemîn, Stenbol 1992.
5) Þerefxanê Bidlîsî, Þerefname, Hasat Yayýnlarý, Çapa Duyemîn, Stenbol
1998.
6) Ciwan, Mûrad; Türkçe Açýklamalý Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi),
Weþanên
Jîna Nû, Çapa Yekemîn, Swêd 1992.
7) Gökalp, Ziya; Kürt Aþiretleri Hakkýnda Sosyolojik Tetkikler, Sosyal
Yayýnlar, Çapa
Yekemîn, Stenbol 1992.
8) Hesenpûr, Emîr; Nationalism and Language In Kurdistan, Mellen Research
University Press, Kanada1992.
9) Ehmedê Xanî, Mem û Zîn, Hasat Yayýnlarý, Çapa Sêyemîn, Stenbol 1990.
Çavkanî; "Em zimanê Kurdî Binasin" / "Weþanên Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê"
|
